Nietolerancja histaminy – przyczyny, objawy, diagnostyka, dieta antyhistaminowa. Czy nietolerancja histaminy to alergia?

Leczenie nietolerancji histaminy, dieta antyhistaminowa i inne aspekty nadwrażliwości na histaminę

W ostatnim czasie, zarówno w mediach, jak i w gabinetach lekarskich, pisze się i mówi o nietolerancji histaminy, powodującej u pacjentów cały szereg dokuczliwych objawów, przypominających symptomy alergiczne. Obecnie omawiana przypadłość jest diagnozowana znacznie skuteczniej i dokładniej, niż jeszcze kilka czy kilkanaście lat temu, a dodatkowo wciąż rozwijają się metody leczenia nietolerancji histaminy. Jak wyglądają symptomy nadwrażliwości na ten hormon i kiedy warto udać się do lekarza, by potwierdzić lub wykluczyć nietolerancję? W jaki sposób przebiega diagnostyka i leczenie? Poznaj najważniejsze informacje o histaminie, pełnionych przez nią funkcjach, a także o nadwrażliwości na tę substancję.

Histamina - co to takiego? Kiedy wzrasta, a kiedy spada poziom histaminy?

Histamina jest substancją, która jest dostarczana do organizmu zarówno z zewnątrz (mowa wówczas o źródłach egzogennych - na przykład z pożywienia), jak i produkowana w organizmie (histamina endogenna). Należy do grupy amin, będących z kolei typem organicznych związków chemicznych obecnych w organizmie. Histamina bierze udział przede wszystkim w całej kaskadzie przemian odpowiadających za powstanie stanu zapalnego (w różnych obszarach - w tym na skórze, w mięśniach i innych miejscach), a głównie za powstanie reakcji alergicznej pochodzącej z układu odpornościowego, manifestującej się po kontakcie z czynnikiem uczulającym. W wyniku łączenia się histaminy z jej swoistymi receptorami (są to receptory H1, H2, H3 oraz H4) dochodzi do wywołania konkretnych objawów, a w tym:

• objawów skórnych - w postaci zaczerwienienia, powstania krostek, wysypki, „pokrzywki”;
• objawów ze strony układu oddechowego - w tym do skurczu mięśni gładkich w oskrzelach;
• objawów ze strony układu pokarmowego - między innymi biegunki, wymiotów, skurczów mięśni przewodu pokarmowego i innych.

Wzrost ilości histaminy w organizmie następuje pod wpływem różnych czynników - w tym po spożyciu pokarmów bogatych w ten składnik, ale również po ekspozycji na różne bodźce fizyczne - w tym zimno, ucisk, pocieranie skóry, na toksyny, niektóre leki, alkohol. Oprócz tego histamina uwalniana jest - tak, jak zostało to już wspomniane - w mechanizmie reakcji alergicznej.

Nietolerancja histaminy – przyczyny nietolerancji histaminy

U większości osób histamina, po spełnieniu swojej roli w reakcji zapalnej organizmu lub po jej spożyciu egzogennym, jest w prawidłowy sposób rozkładana i metabolizowana. Niestety, nie dzieje się tak u wszystkich pacjentów - w przypadku nietolerancji histaminy obserwuje się zaburzenia w procesie jej neutralizacji. Aby zrozumieć czynniki determinujące to zjawisko, warto na początku zaznaczyć, że histamina egzogenna (czyli ta, która jest przyjmowana z zewnątrz - z pożywieniem) jest neutralizowana w wyniku przebiegu szlaków metabolicznych z udziałem konkretnego enzymu - a mianowicie oksydazy diaminowej, skrótowo określanej mianem DAO. Histamina endogenna jest z kolei rozkładana przez N-metylotransferazę histaminy (HNMT). O nietolerancji omawianej substancji mówimy najczęściej wtedy, gdy dysfunkcji ulega proces związany z poziomem DAO - a więc z rozkładem histaminy egzogennej. Taka sytuacja może wystąpić na skutek m.in:

• zmian genetycznych w obrębie genu AOC1 (odpowiadającego za prawidłowe funkcjonowanie DAO) - mowa wówczas o pierwotnej nietolerancji histaminy oraz o niedoborze DAO uwarunkowanym genetycznie;
• zmian zapalnych w obrębie układu pokarmowego - w tym zwłaszcza w jelicie cienkim, a także w wątrobie. Sam enzym DAO znajduje się głównie w obrębie jelita cienkiego, a zmiany zapalne opanowujące błonę śluzową w tym obszarze mogą prowadzić do niedoboru DAO, a w efekcie - do rozwinięcia się wtórnej nietolerancji histaminy);
• przyjmowania inhibitorów DAO (a więc substancji powodujących hamowanie tego enzymu), ale również leków, które stymulują endogenną produkcję histaminy.

Do nietolerancji histaminy z powodu niedoborów drugiego, wspomnianego powyżej enzymu - HNMT - dochodzi znacznie rzadziej, a jego przyczynami mogą być (podobnie jak w przypadku DAO) zmiany genetyczne oraz przyjmowanie inhibitorów HNMT.

Objawy nietolerancji histaminy - czy można je pomylić z objawami alergii na konkretny pokarm?

Objawy nietolerancji histaminy bywają często określane jako nieswoiste - zwłaszcza dlatego, że przypominają oczywiście objawy alergiczne, również determinowane przez wzrost stężenia histaminy (jednak pojawiające się na skutek rekacji z alergenem, a nie na sam wzrost omawianego neurohormonu). Niemniej, do symptomów nadwrażliwości na histaminę zalicza się:

• objawy skórne, obejmujące takie dolegliwości, jak zaczerwienienie oraz rumień, pojawienie się wysypki, pokrzywki, bąbli, a oprócz tego świądu czy nawet obrzęku naczynioworuchowego;
• objawy ze strony układu pokarmowego - w tym biegunkę, mdłości, wymioty i wzdęcia, a także bóle brzucha, uczucie suchości w ustach i nieprzyjemny posmak (niektórzy pacjenci opisują to wrażenie jako posmak pieprzu);
• objawy ze strony układu nerwowego - bóle i zawroty głowy, nudności, złe samopoczucie, wyzwalanie migrenowych bólów głowy, zaburzenia cyklu dobowego (aż do bezsenności), zmniejszoną koncentrację, zaburzenia funkcji poznawczych;
• objawy ze strony układu oddechowego - niedrożność nosa, wodnisty katar, duszności, kaszel, świszczący oddech;
• objawy ze strony układu krążenia i sercowo-naczyniowego - w tym tachykardia, hipotonia (obniżenie ciśnienia tętniczego krwi), nadciśnienie, arytmię serca, aż do wystąpienia anafilaksji;
• objawy ze strony narządu wzroku - w tym łzawienie oczu i ich swędzenie, opuchliznę powiek;
• objawy ze strony układu rozrodczego - bolesne i obfite miesiączki.

Diagnostyka nietolerancji histaminy - badania krwi, oznaczenie DAO i inne. Jak wykryć nietolerancję histaminy?

W przypadku podejrzenia nietolerancji histaminy, szczegółowa diagnostyka powinna obejmować:

• dokładny wywiad lekarski, dotyczący między innymi kwestii specyfiki objawów (a zwłaszcza okoliczności ich wystąpienia, czasu trwania i innych, charakterystycznych cech);
• element różnicujący - a więc wykluczenie alergii, na które symptomy prezentowane przez pacjenta mogłyby wskazywać. W tym celu wykonuje się między innymi punktowe testy skórne, a także pomiar poziomu tryptazy w surowicy krwi;
• testy laboratoryjne wykazujące aktywność DAO w surowicy krwi.

W przypadku wstępnego rozpoznania nietolerancji histaminy, u pacjenta wdraża się dietę niskohistaminową, która stanowi zarówno element diagnostyczny (potwierdzający rozpoznanie) oraz terapeutyczny. Więcej informacji o postępowaniu dietetycznym w nietolerancji histaminy znajduje się w artykule: Na czym polega dieta antyhistaminowa? Wskazania, lista produktów zakazanych i dozwolonych i przykładowy jadłospis przy nietolerancji histaminy.

Jak pomóc w nietolerancji histaminy – leczenie i dieta niskohistaminowa

Terapia nietolerancji histamininy obejmuje dwa główne obszary:

• postępowanie dietetyczne, czyli wdrożenie diety wykluczającej (lub przynajmniej minimalizującej) spożycie produktów z wysoką zawartością histaminy. Są to między innymi przetwory rybne, produkty fermentowane i o wysokim stopniu przetworzenia, niektóre owoce i warzywa i inne;
• leczenie farmakologiczne, polegające na podawaniu enzymu DAO i/lub leków antyhistaminowych (leków przeciwhistaminowych). Takie postępowanie pozwala ograniczyć nadmiar histaminy w organizmie.

Oprócz powyższych metod, pacjentom niekiedy zaleca się przyjmowanie substancji będących kofaktorami enzymu DAO (czyli substancjami wspierającymi enzymy w ich funkcjach, a w tym przypadku - w zwiększeniu aktywności enzymu DAO), a także wspomaganie mikrobioty jelitowej oraz ograniczenie stresu.

Źródła:

1. Lek. K. Ł. Piwowarek, prof. dr hab. n. med. J. Kruszewski, Nietolerancja histaminy [w:] Medycyna Praktyczna, 06.07.2017
2. Lek. K. Ł. Piwowarek, prof. dr hab. n. med. J. Kruszewski, Nietolerancja histaminy - leczenie [w:] Medycyna Praktyczna, 25.08.2017
3. K. Buczyłko, A. Bartnicka, J. Kruszewski, K. Plata-Nazar, K. Piwowarek, M. Kupczyk i inni, Wytyczne diagnostyki i postępowania w nietolerancji histaminy [w:] Alergologia Polska 2023; 10; 3
4. Mgr J. Kowalska-Bąbik, Dieta antyhistaminowa - czy histamina może szkodzić? [w:] Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, ncez.pzh.gov.pl, dostęp online: 05.09.2024
5. A. Błońska, K. Łokieć, E. Walecka-Kapica, Alergia czy nietolerancja pokarmowa - różnice i podobieństwa [w:] Gastroenterologia Praktyczna 2013, 1(18)
6. E. Wasilewicz, S. Małgorzewicz, Niepożądane reakcje pokarmowe na dodatki do żywności [w:] Forum Zaburzeń Metabolicznych 2015, tom 6, nr 1
7. E. Karpińska-Gasztoł, M. Gutowska, P. Zdunowski, W. Zgliczyński, Zaczerwienienie twarzy - problem interdyscyplinarny. Nietolerancja histaminy w przebiegu niedoboru diaminooksydazy [w:] Borgis - Postępy Nauk Medycznych 12/2014