Hiperandrogenizm – przyczyny nadmiaru androgenów i objawy. Jak leczy się hiperandrogenizm u kobiet i u mężczyzn?

Czym jest hiperandrogenizm (nadmierne wydzielanie androgenów) i jakie są najczęstsze przyczyny hiperandrogenizmu? Jak wygląda leczenie hiperandrogenizmu w praktyce?

Androgeny to hormony płciowe, których aktywność utożsamiana jest przede wszystkim z mężczyznami. I słusznie, natomiast warto również wiedzieć, że androgeny znajdują się także w kobiecym organizmie - choć oczywiście w mniejszych niż u mężczyzn ilościach. Niestety, nadmiar niektórych substancji z tej grupy (zarówno u pań, jak i u panów) może mieć negatywne konsekwencje zdrowotne. Wzrost poziomu androgenów następuje na skutek różnych czynników - w tym jako skutek uboczny przyjmowania niektórych leków, a także jako objaw wybranych schorzeń. Niemniej, z pewnością warto wiedzieć, jak rozpoznać objawy hiperandrogenizmu u kobiet i u mężczyzn, a także w jaki sposób diagnozować i leczyć ten stan oraz łagodzić jego następstwa.

Hiperandrogenizm – przyczyny zjawiska. Co powoduje nadmierną produkcję androgenów w nadnerczach, jądrach lub jajnikach?

Zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn, androgeny produkowane są przez konkretne struktury nadnerczy (w tym część siatkowatą i pasmowatą), a także przez gonady (u panów są to jądra, a u pań - jajniki). Do androgenów zalicza się oczywiście testosteron, a oprócz tego - androsteron (oba są wytwarzane w jądrach), 5-alfa-dihydrotestosteron(skrótowo określany mianem DHT - jest on produkowany u kobiet w jajnikach, natomiast u mężczyzn, po przekształceniach, wytwarzany jest z testosteronu), a także dehydroepiandrosteron (w skrócie- DHEA, wytwarzany w korze nadnerczy).

Tak, jak zostało to wspomniane we wstępie, stan nadmiaru androgenów w organizmie może zostać wywołany różnymi czynnikami. Wśród nich wyszczególnia się między innymi:

• u kobiet: rozwój zespołu policystycznych jajników (PCOS), stan nadczynności kory nadnerczy (lub guzy w jej obrębie), guzy umiejscowione w jajnikach (zwłaszcza te wydzielające androgeny), wrodzony przerost nadnerczy, a także inne schorzenia endokrynologiczne. Dodatkowo, w sposób fizjologiczny, poziom androgenów wzrasta u kobiet w okresie menopauzy (o której więcej informacji znajduje się w tekście Menopauza (klimakterium) - objawy, wiek, co to menopauza?);
• u mężczyzn: dysfunkcje jąder i kory nadnerczy w zakresie produkcji androgenów (na skutek rozwoju chorób, wzrostu guzów lub jako następstwa wad wrodzonych), a także przyjmowanie preparatów mających na celu zwiększenie masy mięśniowej - tak zwanych anabolików.

Oprócz powyższych przyczyn, na zwiększenie ryzyka występowania hiperandrogenizmu (u obu płci) może wpłynąć przyjmowanie niektórych leków, takich jak leki przeciwdrgawkowe, sterydy, leki przeciwdziałające nadciśnieniu i inne.

Objawy hiperandrogenizmu u kobiet i u mężczyzn. Zaburzenia miesiączkowania i pracy jajników, wirylizacja, maskulinizacja, trądzik, hirsutyzm (nadmierne owłosienie). Hiperandrogenizm a ciąża i rozwój męskich narządów płciowych

Objawy hiperandrogenizmu są znacznie dotkliwsze i bardziej wyraźne u kobiet, niż u mężczyzn. U panów, zwłaszcza w wyniku zwiększonych ilości DHT, może dochodzić do wystąpienia charakterystycznego łysienia (łysienia andorogenowego, określanego również jako łysienie typu męskiego). Dodatkowo wysoki poziom DHT sprzyja rozrostowi gruczołu krokowego (a więc powiększaniu się prostaty). Niemniej, androgeny u mężczyzn są niezbędne przez całe życie - od poczęcia (ich właściwy poziom determinuje się wykształcenie męskich narządów płciowych), aż po dojrzewanie i dorosłość (androgeny odpowiadają za rozwój drugorzędowych - czyli wtórnych cech płciowych, takich jak budowa ciała, typ owłosienia czy tembr głosu).

Tak, jak zostało to wspomniane - u kobiet z hiperandrogenizmem objawy są bardziej dotkliwe. Taki zespół symptomów określa się zbiorczo mianem wirylizacji (lub maskulinizacji), polegającej na występowaniem męskich cech płciowych. Zalicza się do nich m.in.:

• hirsutyzm, czyli owłosienie typu męskiego, obecne między innymi nad górną wargą, pod pępkiem, na plecach czy w obrębie wewnętrznej strony ud;
• łysienie androgenowe - czyli łysienie typu męskiego, w przebiegu którego linia włosów cofa się, a na skroniach powstają charakterystyczne zakola;
• obniżenie tonu głosu;
• zmiany w obrębie sylwetki - poszerzenie barków, odkładanie się tkanki tłuszczowej na brzuchu (a nie na biodrach i udach, jak ma to najczęściej miejsce w przypadku kobiet);
• zaburzenia cyklu miesiączkowego - w tym bolesne i nieregularne miesiączki, brak owulacji lub nieuchwytność terminu jej występowania (zaburzenia pracy jajników);
• trądzik hormonalny pojawiający się zwłaszcza na szyi, w okolicach żuchwy i na plecach.

Oprócz powyższych objawów, w hiperandrogenizmie u kobiet mogą rozwinąć się problemy z gospodarką cukrową organizmu (w tym insulinooporność), zaburzenia wydzielania estrogenów, otyłość lub nadwaga, łojotok oraz zaburzenia nastroju i depresja.

Niestety, nieleczony hiperandrogenizm może prowadzić do wystąpienia znacznych trudności z zajściem w ciążę (a nawet do niepłodności).

Hiperandrogenizm u kobiet i hiperandrogenizm u mężczyzn - diagnostyka. Badania hormonów nadnerczowych, testosteronu, DHEA-S i innych męskich hormonów płciowych

Diagnostyka hiperandrogenizmu powinna uwzględniać pogłębiony wywiad medyczny, w ramach którego specjalista skonsultuje z pacjentem jego objawy, a także ich nasilenie, okoliczności wystąpienia, czas trwania oraz inne informacje pomagające mu w postawieniu rozpoznania. Oprócz tego wymagane będzie oznaczenie męskich hormonów płciowych z krwi (zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet, przy czym u pań krew musi być pobrana w konkretnym momencie cyklu - zalecenia te powinny zostać pacjentce przekazane przez lekarza kierującego na badanie). Z krwi oznacza się zwykle poziom testosteronu, ale także androsteronu. Dodatkowo, w razie potrzeby, wykonuje się także oznaczenie DHEA-S (siarczanu wykazującego nieprawidłowości w pracy nadnerczy) i inne badania krwi.

W przypadku podejrzenia PCOS czy guzów na jajnikach, w jądrach lub w obrębie nadnerczy, wykonuje się także badania obrazowe - w tym przede wszystkim USG. W poszerzonym rozpoznaniu zleca się również rezonans magnetyczny i/lub tomografię komputerową.

Hiperandrogenizm – leczenie nadmiaru androgenów u kobiet i u mężczyzn. Czy hiperandrogenizm można wyleczyć?

Leczenie hiperandrogenizmu zależy przede wszystkim od przyczyny zaburzeń hormonalnych, którą trzeba zidentyfikować w celu dobrania odpowiedniej terapii. U niektórych pacjentów będzie to farmakoterapia i/lub zmiana leczenia, które do tej pory wpływało na zwiększenie poziomu androgenów w organizmie. Konieczna może okazać się redukcja masy ciała oraz ustabilizowanie gospodarki węglowodanowej (eliminacja insulinooporności). W przypadku guzów w obrębie nadnerczy, jajników lub jąder (w zależności od charakterystyki tego guza) wprowadza się odpowiednie terapie onkologiczne.

W wielu przypadkach hiperandrogenizm można wyleczyć całkowicie, natomiast szanse na powodzenie terapii uzależnione są przede wszystkim od przyczyny wystąpienia problemów hormonalnych.

Źródła:

1. Dr n. med. M. Góralska, dr n. med. U. Ambroziak, prof. dr hab. n. med. T. Bednarczuk, Hirsutyzm, zespół hiperandrogenizacji [w:] Medycyna Praktyczna, 28.07.2017
2. Dr hab. n. med. A. Gawlik, Jakie badania należy wykonać w diagnostyce hiperandrogenizmu? Czy istotna jest pora dnia wykonania badań? Czy pacjentka musi być specjalnie przygotowana, czy badania można wykonać przygodnie? [w:] Medycyna Praktyczna, 01.02.2014
3. Dr n. med. M. Kunicki, Zespół policystycznych jajników [w:] Medycyna po Dyplomie 04/2017
4. A. Milewicz, Postępowanie w przypadku hiperandrogenizmu pochodzenia jajnikowego [w:] podyplomie.pl, dostęp: 26.11.2024
5. P. Kłosowski, R. Światkowska-Stodulska, A. Berlińska, K. Sworczak, Hiperadrogenizm u kobiet po menopauzie[w:] Forum Medycyny Rodzinnej 2017, tom 11, nr 5
6. Z. Jabiry-Zieniewicz, J. Kawka, Androgenizacja pochodzenia jajnikowego i nadnerczowego [w:] Borgis - Nowa Medycyna 6/1999
7. Ż. Bumbuliene, J. Alisauskas, Diagnostyka i leczenie hirsutyzmu u dziewcząt [w:] Ginekologia Polska 2009, 80
8. A. Lang, Jak rozpoznać i leczyć zaburzenia androgenowe? [w:] termedia.pl, dostęp: 26.11.2024
9. J. Tkaczuk-Włach, M. Sobstyl, G. Jakiel, Androgeny u kobiet pomenopauzalnych [w:] Przegląd Menopauzalny2/2013