Dieta w chorobach trzustki, dieta trzustkowa - na czym polega i kiedy trzeba ją stosować?

Dieta trzustkowa - wskazania do stosowania

Trzustka jest narządem produkującym enzymy trawienne. Jeśli jest niewydolna, ich wydzielanie jest niewystarczające do prawidłowego trawienia i przyswajania składników odżywczych. Najczęstsze wskazania do stosowania diety trzustkowej to jej zapalenie - ostre lub przewlekłe. Dieta ma na celu odciążenie trzustki.

 Na czym polega dieta trzustkowa? Dieta przy chorej trzustce przede wszystkim powinna być łatwo strawna. Zaleca się wybieranie produktów o niskiej zawartości tłuszczu. Posiłki powinny być przygotowane poprzez gotowanie w wodzie lub pieczenie w folii bez tłuszczu, unikając dań smażonych i ostro przyprawionych. Odpowiednia dieta wspomaga regenerację trzustki. W artykule przedstawiono jak postępować dietetycznie w przypadku ostrego zapalenia trzustki oraz w przewlekłej postaci zapalenia.

Dieta w ostrym zapaleniu trzustki

Co jeść przy ostrym zapaleniu trzustki? Ostre zapalenie trzustki może wystąpić w postaci ciężkiej lub łagodnej. W zależności od przebiegu zalecane jest odmienne postępowanie dietetyczne. W pierwszych dobach od wystąpienia ostrego zapalenia trzustki nie podaje się płynów ani pokarmów, by nie stymulować trzustki do pracy.

W ciężkiej postaci zapalenia wiele pacjentów jest niedożywionych z powodu nasilonej przemiany materii oraz postępujących procesach rozpadu, zwłaszcza białek. Z reguły w 2-3 dobie leczenia wdrażane jest żywienie pozajelitowe i/lub dojelitowe. Preparaty białkowe (peptydowe) podawane są przez zgłębnik nosowo-jelitowy. Jeśli nie ma powikłań i perystaltyka jelit wraca do normy to stopniowo planuje się powrót do żywienia doustnego. Rozpoczyna się od płynów, potem rozszerza się powoli o produkty w konsystencji półpłynnej, aby po kilkunastu dniach przejść na produkty o stałej konsystencji. Schemat rozszerzania diety jest podobny jak w ostrym zapaleniu trzustki o łagodnym przebiegu, co zostanie opisane poniżej.

W leczeniu łagodnej postaci ostrego zapalenia trzustki jeśli nie ma cech niedożywienia w pierwszych 3-4 dobach drogą dożylną wyrównywane są zaburzenia wodno-elektrolitowe bez wprowadzania żywienia pozajelitowego. Równocześnie odsysane są soki trawienne z żołądka za pomocą specjalnej sondy. Nie podaje się żadnych płynów drogą doustną, a jedynie zwilża usta przegotowaną wodą. Dopiero po 4 dobie można podawać płyny do picia. Stopniowo wprowadza się także żywienie doustne, początkowo o konsystencji płynnej. Zazwyczaj rozpoczyna się od kleiku ryżowego gotowanego na wodzie (objętość szklanki 200-300ml) i sprawdza tolerancję. Jeśli nie ma żadnych zaburzeń żołądkowo jelitowych, tego samego dnia zachowując odstępy czasowe, można podać jeszcze 2 porcje kleiku. Następnego dnia do kleiku dodajemy niewielką ilość gotowanej marchewki lub jabłka. Jeśli jest to dobrze tolerowane, od 3 doby żywienia doustnego stopniowo zwiększa się objętość posiłków oraz ich ilość. Początkowo dietę urozmaica się o łatwo strawne półpłynne produkty takie jak jogurt naturalny, kisiel z gotowanym jabłkiem, galaretka owocowa, budyń na chudym mleku, chude mięso gotowane miksowane. Od 4-5 doby żywienia doustnego wprowadza się powoli produkty o konsystencji papkowatej i stałej - rozgniecione ziemniaki, gotowaną przetartą marchew, chude mięso mielone gotowane, twarożki. W drugim tygodniu żywienia doustnego rozszerza się dietę o posiłki o stałej konsystencji. Zalecana jest dieta łatwo strawna z ograniczeniem tłuszczu oraz błonnika pokarmowego. W pierwszym miesiącu diety tłuszcze ogranicza się do 40 gramów na dobę, w drugim miesiącu - do 50 g/dobę, a po 2 miesiącach - do 80 gramów na dobę. Początkowo należy unikać surowych warzyw i owoców oraz produktów bogatych w błonnik jak otręby czy chleb razowy. Posiłki powinny być gotowane lub duszone bez tłuszczu. Nie powinno się dodawać ostrych przypraw. Należy wykluczyć alkohol oraz napoje gazowane.

Dieta w przewlekłym zapaleniu trzustki

W przypadku przewlekłego zapalenia trzustki zalecane jest stosowanie diety łatwo strawnej niskoresztkowej. Z powodu zaburzania wydzielania enzymów trzustkowych, które są niezbędne w trawieniu białek, tłuszczów i węglowodanów, procesy te nie mogą zachodzić poprawnie. Z tego powodu zalecane jest stosowanie preparatów z enzymami trzustkowymi. Środki te dostępne są w aptekach. Zmniejszają objawy niestrawności po posiłku takie jak wzdęcia czy odbijania. Wspomagają trawienie i poprawiają wchłanianie składników pokarmowych. Dzienny jadłospis powinien składać się z 5-6 posiłków, rozłożonych równomiernie w czasie. Skład diety jest indywidualnie dobierany do tolerancji. Na ogół nie ma konieczności ograniczania tłuszczów poniżej 30% wartości energetycznej jadłospisu. Restrykcje w ilości tłuszczu wprowadzane są jeśli pojawiają się silne objawy niestrawności i biegunki tłuszczowe. Należy dbać o obecność pełnowartościowego białka w diecie, tak aby dostarczać 1,0-1,5 grama na kilogram masy ciała na dobę. Należy ograniczać produkty bogate w błonnik pokarmowy. zbyt duża ilość błonnika rozpuszczalnego w wodzie może obniżać aktywność enzymów trzustkowych. W wyniku zaburzeń trawienia i wchłaniania mogą pojawić się niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i składników mineralnych. Zaleca się regularne badanie stężenia m.in.:

• witaminy D3 
• cynku 
• żelaza 
• magnezu 
• prealbuminy 
• białka wiążącego retinol 

Jeśli występują niedobory, dietetyk powinien dobrać odpowiednią suplementację. Wszyscy pacjenci z przewlekłym zapaleniem trzustki powinni udać się do dietetyka w celu ułożenia indywidualnego jadłospisu dostosowanego do stanu zdrowia (w tym chorób współistniejących) i tolerancji składników pokarmowych. W wyniku stopniowego uszkadzania wysp trzustkowych często rozwija się cukrzyca typu 3c - wtórna do przewlekłego zapalenia trzustki. W takim przypadku dodatkowo jadłospis powinien bazować na produktach o niskim indeksie glikemicznym.

Z powodu zaburzeń funkcjonowania układu pokarmowego część pacjentów z przewlekłym zapaleniem trzustki jest niedożywiona. Jeśli występują trudności z żywieniem można się wspomóc specjalnymi preparatami żywieniowymi normokalorycznymi lub hiperkalorycznymi w formie płynnej, które zastępują pełnowartościowy posiłek lub stanowią jego uzupełnienie.

Dieta w chorobach trzustki - co jeść, a czego unikać?

Dieta zalecana po przebyciu ostrego zapalenia trzustki oraz przy przewlekłym zapaleniu dla wielu może wydawać się odbiegająca od zasad zdrowego żywienia. Niestety, musi być lekkostrawna, a co za tym idzie ograniczać produkty najbardziej obfitujące w błonnik pokarmowy. Dla osób zdrowych jak najbardziej dieta bogata w błonnik działa korzystnie, niestety u osób chorych będzie powodowała bóle brzucha, biegunki i pogarszała trawienie. Podobnie z dużą ilością surowych warzyw. Produkty warto wybierać niskotłuszczowe, a zawartość tłuszczu w diecie dopasować do indywidualnej tolerancji, nie przekraczając 30%. Należy pamiętać, że dieta stanowi uzupełnienie leczenia chorób trzustki. Produkty dozwolone i przeciwwskazane w diecie na trzustkę przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Produkty zalecane i przeciwwskazane w diecie stosowanej w przewlekłym zapaleniu trzustki.

Dieta przy chorobach trzustki - przykładowy jadłospis

Śniadanie: płatki ryżowe gotowane na mleku 0,5% z jabłkiem i cynamonem

II śniadanie: kanapka z chleba pszennego z małą ilością masła, szynką drobiową i pomidorem bez skórki

Obiad: Dorsz pieczony w piekarniku z warzywami podany z purée ziemniaczanym

Podwieczorek: jogurt naturalny zmiksowany z bananem

Kolacja: kanapka z chleba pszennego z serem twarogowym chudym i paskami pieczonej papryki bez skórki

Przypisy

1. Ciborowska H. Ciborowski A. Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.
2. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.