Brzuch insulinowy - jak wygląda? Jakie są przyczyny i objawy brzucha insulinowego i u kogo można go zaobserwować?

Czym jest brzuch insulinowy? Objawy

Brzuch insulinowy to popularne określenie na otyłość typu brzusznego, opisywana także jako otyłość centralna lub androidalna. W tym rodzaju otyłości nadmiar tkanki największy jest w okolicach jamy brzusznej, ramion oraz karku. Poza rozwojem tkanki tłuszczowej podskórnej, narasta także tłuszcz wisceralny (trzewny) - zlokalizowany w środku jamy brzusznej. Otacza on narządy takie jak wątroba, trzustka czy śledziona, a jego nadmiar powoduje wzrost ciśnienia w jamie brzusznej i zwiększa ryzyko rozwoju przepuklin pachwinowych. Komórki wisceralnej tkanki tłuszczowej cechują się dużo wyższą aktywnością metaboliczną niż te zlokalizowane pod skórą, wytwarzając związki prozapalne i niekorzystnie działające m.in. na układ krążenia. Patologiczne zwiększenie tkanki tłuszczowej w organizmie człowieka prowadzi do zaburzenia prawidłowego funkcjonowania tkanek lub układów, nieprawidłowości fizjologicznych i biochemicznych, a także problemów socjologicznych oraz psychologicznych.

Brzuch insulinowy - przyczyny

W dominującej większości przypadków brzuch insulinowy spowodowany jest otyłością pierwotną, czyli po prostu zbyt dużą ilością przyjmowanego pożywienia w stosunku do zapotrzebowania energetycznego. Czasami jednak dochodzi do rozwoju otyłości wtórnej. Jest wystąpieniu mogą sprzyjać niektóre niewyrównane lekami schorzenia jak np. zespół policystycznych jajników, zespół Cushinga, niedoczynność tarczycy, rzekoma niedoczynność przytarczyc, hipogonadyzm, niedobór hormonu wzrostu. W nielicznych przypadkach może być także spowodowana rzadkimi zespołami genetycznymi lub uszkodzeniem układu nerwowego. Niektóre leki takie jak doustne glikokortykosteroidy, estrogeny, progesteron, neuroleptyki, niektóre preparaty przeciwpadaczkowe i pochodne sulfonylomocznika mogą powodować wzrost łaknienia, które jeśli nie jest kontrolowane prowadzi do nadmiernej podaży kalorii i wzrostu masy ciała. Rozwojowi otyłości sprzyjają również takie czynniki jak niska aktywność fizyczna, podwyższony poziom kortyzolu, palenie papierosów, picie alkoholu, częste spożywanie produktów o wysokim indeksie glikemicznym i produktów wysokoprzetworzonych, wysoki poziom insuliny.

Otyłość brzuszna a insulinooporność

Insulinooporność jest stanem upośledzonej odpowiedzi biologicznej tkanek organizmu na insulinę. Z powodu nieefektywnego mechanizmu wnikania glukozy do wnętrza komórek, trzustka w odpowiedzi na wysoki poziom cukru we krwi wydziela jeszcze więcej insuliny, prowadząc do hiperinsulinemii. Obecność tego mechanizmu kompensacyjnego przez wiele lat potrafi tuszować problem z gospodarką węglowodanów. Z czasem jednak w badaniach obserwuje się zbyt wysoki poziom glukozy we krwi. Pierwsze objawy insulinooporności to gromadzenie się tkanki tłuszczowej w okolicach brzucha, zwiększony apetyt, problemy z redukcją masy ciała pomimo dużej aktywności fizycznej i diety niskokalorycznej, zmęczenie, senność w ciągu dnia, częste bóle głowy, nadciśnienie tętnicze oraz zaburzenia lipidowe. W przypadku insulinooporności najczęstszym podłożem problemu jest nadwaga i otyłość, w szczególności brzuszna. Tłuszcz trzewny produkuje różne substancje hormonalne, w tym leptynę, adiponektynę czy rezystynę, które sprzyjają rozwojowi insulinooporności. Warto pamiętać, że zaburzenie jakim jest insulinooporność jest odwracalne, jeśli odpowiednio wcześnie wprowadzi się zmiany żywieniowe oraz zwiększy aktywność fizyczną i unormuje masę ciała.

Jak rozpoznać brzuch insulinowy?

Otyłość jest przewlekłą chorobą metaboliczną. Postać brzuszna najczęściej rozwija się u mężczyzn oraz u kobiet po menopauzie. Rozpoznaje się ją na podstawie pomiaru składu ciała (% tkanki tłuszczowej), określenia wskaźnika BMI (wskaźnik masy ciała do wzrostu) oraz WHR (stosunek obwodu talii do obwodu bioder). Według WHO jako otyłość uznawany jest wskaźnik BMI wynoszący 30 kg/m2 lub więcej. Określa on jedynie występowanie nadmiernej masy ciała, a nie typ.

W celu wyliczenia wskaźnika WHR należy dokonać pomiaru centymetrem w talii oraz w biodrach w najszerszym punkcie. Następnie następnie należy podzielić obwód talii przez obwód bioder i zapisać wynik. U kobiet typ brzuszny otyłości będzie rozpoznawany gdy WHR wynosi 0,85 lub więcej, natomiast u mężczyzn 0,9 lub więcej (według niektórych źródeł 1,0 lub więcej). Dawniej stosowano sam obwód pasa jako zdiagnozowanie otyłości brzusznej - powyżej 80 cm u kobiet i powyżej 94 cm u mężczyzn, lecz obecnie bazuje się raczej na parametrze WHR oraz analizie składu ciała.

Czy brzuch insulinowy jest niebezpieczny?

Otyłość brzuszna zwiększa ryzyko zachorowania na dziesiątki chorób, od metabolicznych po nowotworowe. Udowodniono, że osoby z nadmierną masą ciała częściej doświadczają stanów takich jak m.in.:

• cukrzyca typu 2 
• nadciśnienie tętnicze 
• choroba wieńcowa serca 
• zastoinowa niewydolność serca 
• miażdżyca 
• udar mózgu 
• u kobiet rak piersi, jajnika, rak endometrium 
• rak jelita grubego i okrężnicy 
• rak trzustki, przełyku, żołądka, nerek, wątroby, pęcherzyka żółciowego 
• u mężczyzn rak prostaty 
• kamica pęcherzyka żółciowego 
• choroba zwyrodnieniowa stawów 
• bezdech senny 
• wysiłkowe nietrzymanie moczu 
• u kobiet powikłania ciąży, hirsutyzm 
• pogorszenie płodności z powodu zmian hormonalnych 
• żylaki kończyn dolnych 
• grzybicze zapalenia w fałdach skórnych 
• depresja 

W przypadku otyłości brzusznej dodatkowo tłuszcz trzewny nasila wytwarzanie różnych związków o działaniu prozapalnym, które zwiększają ryzyko chorób układu krążenia. Długotrwały stan zapalny nasila objawy insulinooporności, aktywność płytek krwi, powoduje podwyższenie "złego" cholesterolu LDL oraz obniżenie "dobrego" HDL, a także zwiększa ciśnienie tętnicze krwi.

Jak pozbyć się brzucha insulinowego?

Podstawą redukcji tkanki tłuszczowej jest wdrożenie elementów zdrowego stylu życia - zwiększenie aktywności fizycznej oraz dobór przez dietetyka zdrowej, zbilansowanej diety o odpowiedniej kaloryczności. Ponadto warto wykonać badania kontrolne oceniające poziom glukozy we krwi, trójglicerydów, cholesterolu, panel morfologii, CRP, żeby sprawdzić stan zdrowia i wykluczyć ewentualne podłoże chorobowe.

Dieta na brzuch insulinowy

Najlepszym rozwiązaniem na nadmiar tkanki tłuszczowej jest dieta o niskim indeksie glikemicznym z restrykcją kaloryczną. Deficyt energetyczny w ciągu doby u osób otyłych powinien wynosić od 500 do 1000 kcal, w zależności od masy ciała i stanu zdrowia oraz aktywności. Podstawą diety powinny być pełnoziarniste produkty zbożowe, świeże warzywa i mało słodkie owoce, a także chude źródła białka - ryby, drób, nabiał i jajka. Dietę warto wzbogacić także w tłuste ryby morskie - naturalne źródło kwasów tłuszczowych omega-3, a także nasiona chia oraz siemię lniane w ziarnach. Posiłki powinny być rozłożone na 4-5 w ciągu dnia. Dania ciepłe należy przygotowywać poprzez gotowanie lub pieczenie, unikając smażenia na tłuszczu. Należy pamiętać o piciu wystarczającej ilości wody mineralnej niegazowanej - około 2 litrów dziennie.

Produkty, które powinno się wykluczyć lub znacznie ograniczyć w diecie to słodkie napoje, cukier, ciasteczka i inne słodycze, ponieważ stanowią źródło węglowodanów prostych, które ponoszą szybko i znacząco poziom cukru we krwi, sprzyjając częstym napadom głodu. Powinno się także unikać produktów typu fast food, które cechują się wysoką kalorycznością oraz zawartością nasyconych kwasów tłuszczowych, nie tylko powodując przyrost masy ciała, ale także pogorszenie parametrów lipidowych krwi. W jadłospisie należy się ograniczać również tłuste mięso i sery, alkohol, słone i słodkie przekąski oraz różne dania gotowe z wzmacniaczami smaku i zapachu.

Ćwiczenia na brzuch insulinowy

Regularna aktywność fizyczna jest podstawą walki z otyłością i insulinoopornością. Nie tylko poprawia wrażliwość tkanek na insulinę, ale także znacząco przyspiesza proces odchudzania. Powinna być wykonywana najlepiej codziennie. W ciągu tygodnia zaleca się przynajmniej 5 godzin aktywności aerobowej o umiarkowanym nasileniu np. marsze, nordic walking, jazda na rowerze. Trening aerobowy powinno się uzupełniać aktywnością mającą na celu budowanie tkanki mięśniowej i wzmocnienie organizmu. W tym celu polecane są 2-3 treningi siłowe tygodniowo. Aktywność powinna być wdrażana stopniowo, dostosowując ćwiczenia do kondycji organizmu i stanu zdrowia.

Profilaktyka insulinooporności i otyłości

Podstawą profilaktyki zespołu metabolicznego, otyłości i insulinooporności jest utrzymywanie prawidłowej masy ciała, zdrowa dieta oraz regularna aktywność fizyczna. Obecnie wiele osób lekceważy to, jak istotny jest ruch i skład codziennego jadłospisu, dopatrując się przyczyn chorób w genetyce lub starzeniu się, a wystarczą drobne zmiany w stylu życia, aby poprawić wrażliwość tkanek na działanie insuliny i zmniejszyć masę ciała w przypadku nadwagi lub otyłości.

Przypisy

1. Ostrowska L., Bogdański P., Mamcarz A. Otyłość i jej powikłania. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021. 
2. Dhawan, D., & Sharma, S. (2020). Abdominal obesity, adipokines and non-communicable diseases. The Journal of steroid biochemistry and molecular biology, 203, 105737.
3. Xue, R., Li, Q., Geng, Y., Wang, H., Wang, F., & Zhang, S. (2021). Abdominal obesity and risk of CVD: a dose–response meta-analysis of thirty-one prospective studies. British Journal of Nutrition, 126(9), 1420-1430.
4. Sanchez-Lastra, M. A., Ding, D., Cruz, B. D. P., Dalene, K. E., Ayán, C., Ekelund, U., & Tarp, J. (2024). Joint associations of device-measured physical activity and abdominal obesity with incident cardiovascular disease: a prospective cohort study. British Journal of Sports Medicine, 58(4), 196-203. 
5. Shimi, G., Sohouli, M. H., Ghorbani, A., Shakery, A., & Zand, H. (2024). The interplay between obesity, immunosenescence, and insulin resistance. Immunity & Ageing, 21(1), 13.
6. Tzenios, N., Chahine, M., & Tazanios, M. (2023). Obesity and endometrial cancer: the role insulin resistance and adipokines. Special Journal of the Medical Academy and other Life Sciences., 1(2).