Zaparcia czynnościowe (zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego) – czym są i jakie są ich przyczyny? Metody leczenia zaparć czynnościowych (zachowawcze i farmakologiczne) oraz zasady profilaktyki

Czym są zaparcia czynnościowe i jak często występują?

Zaparcia czynnościowe to rodzaj zaparć, w których trudności z oddawaniem stolca nie wynikają z konkretnej choroby organicznej, metabolicznej ani anatomicznej. Typowe objawy obejmują rzadkie wypróżnienia, twardy stolec, konieczność silnego parcia oraz uczucie niepełnego wypróżnienia. Leczenie opiera się na postępowaniu zachowawczym (zmiana diety, zwiększenie podaży płynów, aktywność fizyczna, wypracowanie prawidłowych nawyków defekacyjnych), a w razie braku poprawy – na leczeniu farmakologicznym (preparatami przeczyszczającymi, zwiększającymi objętość stolca i zmiękczającymi go). Same zaparcia czynnościowe należą do najczęściej występujących zaburzeń pracy przewodu pokarmowego i stanowią ponad 90% wszystkich przypadków zaparć zgłaszanych lekarzowi. Problem ten częściej dotyczy kobiet oraz osób po 65. roku życia (choć może występować w każdej grupie wiekowej).

Objawy zaparć czynnościowych (od uczucia niepełnego wypróżnienia i wzdęcia, aż po ból podczas defekacji i twarde stolce)

Co do zasady, o zaparciach czynnościowych (potocznie – zatwardzenie) mówi się wtedy, gdy częstotliwość wypróżnień wynosi mniej niż 2 razy w tygodniu. Za szczególnie ciężką postać uznaje się sytuację, w której pacjent oddaje stolec 2 razy w miesiącu lub rzadziej. Sama liczba wypróżnień nie jest jednak jedynym kryterium rozpoznania. Istotne znaczenie mają również objawy towarzyszące, które wskazują na zaburzenia pasażu jelitowego lub procesu defekacji.

Najczęstsze objawy towarzyszące zaparciom czynnościowym obejmują:

• bolesne wypróżnienia z uczuciem niepełnego wypróżnienia, a także konieczność wysiłkowego parcia (są to zaburzenia dotyczące samego procesu defekacji). Pacjenci często zgłaszają konieczność długotrwałego i intensywnego parcia podczas oddawania stolca. Defekacji może towarzyszyć ból odbytu lub uczucie przeszkody uniemożliwiającej całkowite opróżnienie jelita. Charakterystyczne jest także utrzymujące się po wypróżnieniu wrażenie, że część stolca nadal pozostaje w odbytnicy;
• brak parcia na stolec, brak epizodów nagłej potrzeby defekacji (te objawy występują z kolei przy zaburzeniach procesu pasażu jelitowego). W przypadku spowolnionego pasażu jelitowego treść pokarmowa przemieszcza się przez jelito grube znacznie wolniej niż zwykle. W efekcie pacjent przez wiele dni nie odczuwa potrzeby wypróżnienia, a naturalny odruch defekacyjny staje słabszy;
• bóle i uczucie ciężkości w dole brzucha, częste wzdęcia i gazy (określane również jako wiatry). Zaleganie mas kałowych sprzyja gromadzeniu się gazów jelitowych. Powoduje to uczucie rozpierania, ciężkości oraz dyskomfortu w obrębie jamy brzusznej. Dolegliwości mogą nasilać się po posiłkach i zmniejszać po wypróżnieniu (choć w wielu przypadkach wypróżnienie nie przynosi całkowitej ulgi);
• częste, bezproduktywne parcie na stolec. Niektórzy pacjenci wielokrotnie odczuwają potrzebę wypróżnienia, jednak próby oddania stolca kończą się niepowodzeniem lub wydaleniem jedynie niewielkiej ilości twardych mas kałowych (przypominających mniejsze orzechy);
• twardy, zbity stolec. Wydłużony czas zalegania treści pokarmowej w jelicie grubym powoduje nadmierne wchłanianie wody – w konsekwencji stolec staje się suchy, twardy i trudny do wydalenia;
• rzadziej – nudności i bóle głowy. Objawy te występują rzadziej, jednak mogą pojawiać się u osób z przewlekłymi zaparciami. Związane są przede wszystkim z długotrwałym dyskomfortem oraz zaburzeniami funkcjonowania przewodu pokarmowego. Same nudności mogą być powiązane z dyskomfortem psychicznym powodowanym przez świadomość, że po posiłku uczucie ciężkości będzie uciążliwe, a przynoszące ulgę wypróżnienie nie nastąpi zbyt szybko;
• inne, rzadziej wskazywane objawy zaparć. Do dodatkowych symptomów zalicza się uczucie pełności po posiłkach, zmniejszenie apetytu i rozdrażnienie, co przekłada się jednocześnie na pogorszenie samopoczucia oraz obniżenie jakości życia wynikające z przewlekłego charakteru dolegliwości.

Zaparcie czynnościowe – przyczyny zjawiska. Kwestia zespołu jelita nadwrażliwego, diety i siedzącego trybu życia

Cechą charakterystyczną zaparć czynnościowych jest brak uchwytnej choroby odpowiedzialnej za występowanie objawów. Dwa podstawowe mechanizmy, w wyniku których pojawiają się zaparcia, to zaburzenia pasażu jelitowego, czyli przemieszczania treści pokarmowej przez jelita oraz zaburzenia defekacji – czyli nieprawidłowości w przebiegu procesu oddawania stolca (przy czym oba rodzaje zaburzeń mogą występować u jednego pacjenta).

Do najczęstszych przyczyn zaparć czynnościowych (wpływających na powstanie wymienionych powyżej zaburzeń) należą:

• błędy dietetyczne (dieta uboga w błonnik pokarmowy, zbyt mała podaż płynów). Niedostateczna ilość warzyw, owoców, pełnoziarnistych produktów zbożowych i otrębów w diecie prowadzi do zmniejszenia objętości stolca i do spowolnienia pasażu jelitowego. Dodatkowo zbyt mała podaż płynów powoduje jego nadmierne zagęszczenie i utwardzenie – a to prosta droga do wystąpienia zaparć. Nie pomaga również nieregularne spożywanie posiłków i częste jedzenie produktów o wysokim stopniu przetworzenia;
• siedzący tryb życia i niska aktywność fizyczna (brak fizjologicznego pobudzenia procesów trawienia). Regularny ruch pobudza motorykę przewodu pokarmowego, a osoby prowadzące siedzący tryb życia częściej doświadczają spowolnienia perystaltyki jelit, co sprzyja zaleganiu treści pokarmowej;
• wstrzymywanie oddawania stolca przy parciu i odczuwaniu chęci defekacji. Ignorowanie potrzeby wypróżnienia podczas pracy, podróży, sytuacji stresowych lub z powodu braku odpowiednich warunków sanitarnych może prowadzić do osłabienia naturalnych odruchów defekacyjnych. Długotrwałe powtarzanie tego zachowania zwiększa ryzyko przewlekłych zaparć;
• zespół jelita nadwrażliwego – a konkretnie zespół jelita nadwrażliwego z dominującym zaparciem (IBS-C). Schorzenie to należy do zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego i charakteryzuje się współwystępowaniem bólów brzucha, wzdęć oraz zaburzeń rytmu wypróżnień i – w zależności od postaci – biegunkami lub omawianymi w tekście zaparciami;
• czynniki psychologiczne. Przewlekły stres, zaburzenia lękowe oraz depresja mogą wpływać na funkcjonowanie osi mózg-jelito i zaburzać prawidłową motorykę przewodu pokarmowego;
• podeszły wiek. Wraz z wiekiem obserwuje się naturalne spowolnienie perystaltyki jelit, zmniejszenie aktywności fizycznej oraz częstsze przyjmowanie leków mogących nasilać skłonność do zaparć – z tego względu jest to dość częsty problem u seniorów.

Postępowanie diagnostyczne w zaparciach czynnościowych – od badania per rectum po kolonoskopię

W większości przypadków lekarz może rozpoznać zaparcia czynnościowe na podstawie szczegółowego wywiadu medycznego. Informacje dotyczące częstotliwości wypróżnień, konsystencji stolca, czasu trwania objawów oraz stosowanych leków często są wystarczające do postawienia diagnozy.

Dodatkowe badania wykonuje się przede wszystkim wtedy, gdy istnieje podejrzenie choroby organicznej, zaburzeń metabolicznych lub zmian anatomicznych mogących odpowiadać za występowanie zaparć. Wśród badań wykonywanych w procesie diagnostycznym zaparć czynnościowych można wymienić:

• badanie per rectum (palcem przez odbyt). Jest podstawowym elementem diagnostyki. Pozwala ocenić napięcie zwieraczy odbytu, obecność zalegających mas kałowych, zmian patologicznych w odbytnicy (w tym takich jak hemoroidy, szczelina odbytu, polipy i inne) oraz ewentualnych zaburzeń mechanizmu defekacji;
• morfologia krwi obwodowej i badanie poziomów parametrów zapalnych (OB, CRP). Badania umożliwia wykrycie niedokrwistości, stanów zapalnych oraz innych nieprawidłowości mogących sugerować chorobę ogólnoustrojową;
• laboratoryjne badanie kału. Analiza próbki kału, w tym test na obecność krwi utajonej, pomaga wykryć krwawienie z przewodu pokarmowego oraz niektóre schorzenia jelita grubego;
• USG jamy brzusznej. Badanie ultrasonograficzne pozwala ocenić narządy jamy brzusznej (w tym, przykładowo, obecność pęcherzyków powietrza w jelitach) i wykluczyć część patologii mogących pośrednio wpływać na funkcjonowanie przewodu pokarmowego;
• kolonoskopia (badanie endoskopowe jelita). Jest szczególnie zalecana u pacjentów z objawami alarmowymi o charakterze czerwonych flag, takimi jak utrata masy ciała, niedokrwistość, obecność krwi w stolcu czy nagła zmiana rytmu wypróżnień. Umożliwia dokładną ocenę błony śluzowej jelita grubego;
• inne, specjalistyczne badania – w tym manometria odbytu i odbytnicy (ocena czynności zwieraczy odbytu z wykorzystaniem pomiarów zmian ciśnienia w tych strukturach), defekografia (radiologiczne badanie obrazowe wykonywane podczas próby wypróżnienia) czy elektromiografia mięśni dna miednicy mniejszej (badanie aktywności mięśni w wyniku elektrycznej ich stymulacji);
• inne, rzadziej zlecane badania w diagnostyce zaparć – w zależności od sytuacji klinicznej lekarz może zlecić oznaczenie hormonów tarczycy, poziomu glukozy, elektrolitów czy badania oceniające czas pasażu jelitowego.

Postępowanie zachowawcze w zaparciach czynnościowych – od modyfikacji stylu życia i diety po naukę zdrowych wzorców defekacji i profilaktykę zaparć

Leczenie zaparć czynnościowych rozpoczyna się od postępowania zachowawczego, czyli leczenia niefarmakologicznego. W wielu przypadkach już sama zmiana codziennych nawyków prowadzi do istotnej poprawy. Wśród najważniejszych zaleceń przy zaparciach czynnościowych wyróżnia się:

• modyfikację diety. Najważniejszym elementem jest zwiększenie podaży błonnika pokarmowego do około 20-30 gramów dziennie. Ilość tę należy wprowadzać stopniowo i rozkładać na kilka porcji w ciągu dnia. Najlepszym źródłem błonnika są warzywa, owoce, otręby oraz produkty pełnoziarniste. Jeżeli odpowiednia podaż błonnika z pożywienia jest trudna do osiągnięcia, można stosować preparaty błonnikowe. Należy jednak pamiętać, że przewlekłe przyjmowanie dużych ilości błonnika może ograniczać wchłanianie niektórych składników mineralnych, dlatego przy przyjmowaniu takich preparatów wskazana jest okresowa kontrola badań krwi). Niezwykle istotne jest również zwiększenie podaży płynów – niedostateczne nawodnienie może zmniejszać skuteczność błonnika i nasilać problem zaparć;
• modyfikację stylu życia. Regularna aktywność fizyczna poprawia motorykę jelit. Korzystne są spacery, marsze, jazda na rowerze, pływanie oraz ćwiczenia ogólnorozwojowe wykonywane kilka razy w tygodniu. Znaczenie ma także ograniczanie przewlekłego stresu, odpowiednia ilość snu, regularne spożywanie posiłków, a także – w miarę możliwości – wypracowanie stałych godzin korzystania z toalety;
• trening defekacji. Pacjent powinien starać się odpowiadać na naturalne parcie na stolec i nie odkładać wypróżnienia na później. Pomocne może być korzystanie z toalety codziennie o podobnej porze, najlepiej po śniadaniu – z wykorzystaniem specjalnego stołeczka toaletowego, pomagającego zająć odpowiednią pozycję do defekacji. U osób z zaburzeniami koordynacji mięśni dna miednicy stosuje się biofeedback, stymulowaną defekację, a także specjalistyczne ćwiczenia rehabilitacyjne.

UWAGA! Opisane wyżej zasady żywienia, aktywność fizyczna oraz odpowiednia podaż płynów stanowią jednocześnie najważniejsze elementy profilaktyki zaparć czynnościowych.

Preparaty z błonnikiem, który wspiera w opisany powyżej sposób modyfikację diety, dostępne są w Aptece Olmed – w osobnej podkategorii: Preparaty z błonnikiem pokarmowym.

Czego nie robić przy zaparciach czynnościowych? W niektórych poradnikach internetowych można spotkać informację o hydrokolonoterapii – czyli zabiegu polegającym na wypłukiwaniu zalegających mas kałowych za pomocą wody, reklamowanym nie tylko jako remedium za zaparcia, ale również jako wsparcie w odchudzaniu. Odradzamy jednak jego stosowanie, ponieważ u wielu osób hydrokolonoterapia powoduje skutki uboczne w postaci bólów brzucha, uciążliwych wzdęć, biegunek. Jednym z jej działań niepożądanych są także zaburzenia elektrolitowe, a w przypadku przeprowadzenia zabiegu przez niedoświadczoną osobę może dojść nawet do uszkodzenia ścian jelit czy ich perforacji.

Leczenie farmakologiczne zaparć czynnościowych (zwiększanie objętości stolca, zmiękczanie mas kałowych) oraz leczenie operacyjne

Jeżeli postępowanie zachowawcze nie przynosi oczekiwanych rezultatów, lekarz może zalecić leczenie farmakologiczne preparatami o różnym mechanizmie działania – można wśród nich wyróżnić takie leki bez recepty, jak:

• preparaty pobudzające perystaltykę jelit. Leki z tej grupy nasilają skurcze mięśniówki jelit, przyspieszając przesuwanie treści pokarmowej (potocznie określane są jako środki przeczyszczające). Do najczęściej stosowanych substancji należą sennozydy (obecne, przykładowo, w liściach senesu), pikosiarczan sodu (na przykład Pikopil) oraz bisakodyl (Dulcobis i inne);
• preparaty pęczniejące i zwiększające objętość mas kałowych. Ich działanie polega na wiązaniu wody w świetle jelita, co zwiększa objętość stolca i pobudza naturalną perystaltykę. Przykładami są babka płesznik czy babka jajowata;
• preparaty zmiękczające masy kałowe. Ułatwiają przenikanie wody do stolca, dzięki czemu staje się on bardziej miękki i łatwiejszy do wydalenia. Przykładem jest dokuzynian sodowy (Ulgix Laxi, Laxol) czy parafina płynna;
• preparaty osmotyczne na zaparcia – również pomagające zmiękczyć masy kałowe i ułatwić wypróżnienie. Zawierają takie substancje czynne, jak makrogole (DulcoSoft, Xenna Balance), laktulozę (dostępna w syropach – jak chociażby Lactulosum Hasco) czy fosforany (dostępne we wlewkach doodbytniczych – na przykład Enema).

U niektórych pacjentów zastosowanie znajdują preparaty zawierające związki pochodzące z aloesu, wlewki doodbytnicze z kompleksami roślinnymi prowokującymi wypróżnienie, a także czopki glicerynowe.

Wymienione powyżej preparaty dostępne są w Aptece Olmed, w dedykowanej im kategorii – Leki na zaparcia.

Leczenie chirurgiczne w przypadku zaparć stosuje się bardzo rzadko i wyłącznie w wybranych przypadkach. Dotyczy ono przede wszystkim ciężkiej postaci tak zwanej inercji okrężnicy opornej na leczenie zachowawcze (w przebiegu tej dolegliwości mięśnie okrężnicy nie generują skurczów wystarczających do przesuwania mas kałowych, przez co dochodzi do ich długotrwałego zalegania). Jeśli wyczerpano wszystkie dostępne metody leczenia zachowawczego i farmakologicznego, a objawy pozostają bardzo nasilone, rozważa się leczenie operacyjne.

Najczęstsze pytania o problemy z wypróżnianiem, motorykę jelitową i inne kwestie dotyczące zaparć

Kiedy przy zaparciach zachodzi konieczność ręcznego wspomagania wypróżnienia?

Konieczność ręcznego wspomagania wypróżnienia może występować u osób z ciężkimi zaburzeniami defekacji, szczególnie gdy dochodzi do nieprawidłowej pracy mięśni dna miednicy lub odbytnicy. Pacjenci mogą odczuwać obecność stolca w odbytnicy, jednak nie są w stanie skutecznie go wydalić – mimo intensywnego parcia. Sporadyczne występowanie takiej sytuacji nie musi świadczyć o poważnej chorobie, ale regularna potrzeba ręcznego usuwania stolca przez odbyt wymaga diagnostyki – wskazana jest konsultacja gastroenterologiczna lub proktologiczna.

Czy długotrwałe stosowanie leków na zaparcia i środków przeczyszczających jest bezpieczne? Czym są zaparcia wtórne?

Bezpieczeństwo przewlekłego stosowania leków zależy od rodzaju preparatu. Środki osmotyczne, takie jak makrogole czy laktuloza, są zwykle dobrze tolerowane podczas dłuższego stosowania pod kontrolą lekarza. Większą ostrożność należy zachować w przypadku leków pobudzających perystaltykę, które nie powinny być stosowane bez ograniczeń czasowych. Niestety, w praktyce farmaceutycznej często spotykamy się z pacjentami, którzy przewlekle stosują preparaty przeczyszczające, co prowadzi u nich do tak zwanych zaparć wtórnych – wymagających stałego zwiększania dawki środków przeczyszczających. W przypadku takiego problemu należy zwrócić się do lekarza i wraz z nim ustalić, w jaki sposób odstawić konkretny preparat.

Jakie choroby organiczne mogą powodować zaparcia? Czy mogą to być choroby układu nerwowego?

Tak, choroby układu nerwowego należą do ważnych przyczyn zaparć. Problem może występować między innymi u pacjentów z chorobą Parkinsona, stwardnieniem rozsianym, po udarach mózgu czy urazach rdzenia kręgowego. Do innych schorzeń organicznych powodujących zaparcia należą nowotwory jelita grubego, zwężenia przewodu pokarmowego oraz niektóre choroby odbytu i odbytnicy. Znaczenie mają również zaburzenia hormonalne i metaboliczne, zwłaszcza niedoczynność tarczycy, hiperkalcemia oraz cukrzyca. Przewlekłe zaparcia wymagają więc konsultacji lekarskiej.

Czy sama dieta bogata w błonnik pomaga wyleczyć zaparcia i poprawić perystaltykę jelit?

Dieta bogata w błonnik stanowi podstawę leczenia wielu przypadków zaparć czynnościowych, jednak nie zawsze jest wystarczająca jako jedyna metoda terapii. Skuteczność błonnika zależy od równoczesnego zapewnienia odpowiedniej podaży płynów. U części pacjentów konieczne jest dodatkowo zwiększenie aktywności fizycznej i zmiana nawyków związanych z wypróżnianiem. W przypadku zaburzeń defekacji lub znacznie spowolnionego pasażu jelitowego sama dieta może nie przynieść satysfakcjonujących efektów, dlatego leczenie powinno być dostosowane do mechanizmu odpowiedzialnego za rozwój zaparć.

Czy zaparcia u dorosłych i dzieci leczy się tak samo?

Podstawowe zasady leczenia są podobne i obejmują odpowiednie nawodnienie, właściwą dietę oraz regularne, pozytywne nawyki związane z wypróżnianiem. Istnieją jednak istotne różnice dotyczące diagnostyki i doboru leków. U dzieci szczególnie ważne znaczenie ma aspekt behawioralny, nauka prawidłowych nawyków oraz eliminacja lęku przed wypróżnieniem. Dawkowanie preparatów farmakologicznych musi być dostosowane do wieku i masy ciała dziecka. Każdy przypadek przewlekłych zaparć u dzieci powinien być oceniony przez lekarza pediatrę. Więcej informacji o tym temacie znajduje się w artykule Zaparcia u dzieci – czym są, jak rozpoznać zatwardzenie u dziecka i jakie sposoby na zaparcia u dzieci są najlepsze?.

Czy wstrzymywanie uczucia parcia na stolec może powodować zaparcia?

Tak, regularne ignorowanie potrzeby wypróżnienia jest jednym z czynników zwiększających ryzyko rozwoju zaparć czynnościowych (tak, jak zostało to opisane w artykule). Wstrzymywanie stolca prowadzi do wydłużenia czasu jego zalegania w jelicie grubym, co skutkuje zwiększonym wchłanianiem wody i twardnieniem mas kałowych. Z czasem może dochodzić do osłabienia naturalnego odruchu defekacyjnego. Problem często pojawia się podczas podróży, pracy zawodowej, sytuacji stresowych lub korzystania z niekomfortowych toalet publicznych.

Źródła:

1. M. Babicki, Zaburzenia czynnościowe przewodu pokarmowego – zespół jelita nadwrażliwego, zaparcia czynnościowe [w:] Lekarz POZ 6/2024
2. Lek. M. Wiercińska, lek. P. Kudłacz, Zaparcia – objawy, przyczyny, leczenie i leki na zaparcia [w:] Medycyna Praktyczna – Dla Pacjentów, 29.11.2021
3. Lek. M. Wiercińska, Zaparcia czynnościowe: przyczyny, objawy, leczenie [w:] Medycyna Praktyczna – Dla Pacjentów, 27.05.2022
4. Prof. dr hab. med. W. Bartnik, Zespół jelita drażliwego („jelito drażliwe”, IBS) – objawy, dieta, leczenie [w:] Medycyna Praktyczna – Dla Pacjentów, 24.11.2021
5. Lek. D. Jarzębicka, lek. J. Sieczkowska-Gołub, prof. dr hab. n. med. J. Kierkuś, prof. nadzw. dr hab. n. med. G. Oracz, Zaparcie czynnościowe stolca [w:] Pediatria po Dyplomie 03/2018
6. Dr hab. n. med. M. Waluga, Zaparcie – co powinien wiedzieć lekarz [w:] Medycyna po Dyplomie 09/2021
7. P. Gulbicka, M. Grzymisławski, Czynniki metaboliczne jako przyczyna zaparć stolca [w:] Forum Zaburzeń Metabolicznych 2017, tom 8, nr 2
8. J. Daniluk, Przewlekłe zaparcia – niedoceniany problem kliniczny [w:] Gastroenterologia Kliniczna 2018, tom 10, nr 1
9. Kilgore A, Khlevner J. Functional Constipation: Pathophysiology, evaluation, and management. Aliment Pharmacol Ther. 2024 Jul;60 Suppl 1:S20-S29. doi: 10.1111/apt.17852. Epub 2024 Jun 25. PMID: 38925548.
10. Luo J, To WLW, Xu Q, Zhang J, Ma Y, Chow S, Yu DJ, Yuan CS, Bian Z. Clinical practice guidelines for the diagnosis of constipation-predominant irritable bowel syndrome and functional constipation in adults: a scoping review. BMC Gastroenterol. 2025 Apr 9;25(1):234. doi: 10.1186/s12876-025-03774-6. PMID: 40205539; PMCID: PMC11980278.