Zapalenie dwunastnicy - przyczyny, objawy i leczenie. Jak rozpoznać zapalenie dwunastnicy i w jaki sposób się je diagnozuje?

Dwunastnica - budowa i funkcje

Dwunastnica jest pierwszą częścią jelita cienkiego. Ma długość od 25 do 30 cm. Dzieli się na część górną (opuszka dwunastnicy), zstępującą, dolną i wstępującą. Funkcją dwunastnicy jest kontynuowanie procesów trawiennych, które rozpoczęły się we wcześniejszych partiach przewodu pokarmowego - jamie ustnej i żołądku, a także wchłanianie składników odżywczych. Komórki ściany jelita wydzielają enzymy trawienne. Do dwunastnicy dostaje się także żółć z pęcherzyka żółciowego oraz sok trzustkowy. Dwunastnica ma zdolność kontrolowania i regulowania swojego środowiska za pomocą hormonów. Gdy pH w narządzie spada poniżej pożądanego poziomu uwalniana jest sekretyna. Hormon ten podwyższa pH na skutek stymulowania wydzielania wodorowęglanów i wody do narządu. Regulacja ta jest niezbędna dla prawidłowych procesów trawienia, ponieważ enzymy takie jak lipaza czy amylaza wymagają określonego pH do prawidłowego działania. W dwunastnicy uwalniana jest także cholecystokinina, która działa hamująco na opróżnianie żołądka oraz stymuluje wydzielanie żółci z pęcherzyka.

Czym jest stan zapalny dwunastnicy?

Stan zapalny błony śluzowej dwunastnicy to stan, w którym dochodzi do uszkodzenia błony śluzowej przez różne czynniki, bez względu na to, czy w badaniu histologicznym stwierdza się odczyn zapalny. Uszkodzenia te najczęściej są wynikiem zakażenia lub procesów autoimmunologicznych. Mogą być także wynikiem działania leków lub efektem nadwrażliwości na czynniki zewnętrzne.

Zapalenie dwunastnicy – objawy

Objawy zapalenia dwunastnicy mogą obejmować m.in.:

• ból w śródbrzuszu nasilający się 2-3 godziny po spożytym posiłku oraz na czczo. Ból może mieć charakter skurczowy, piekący lub gniotący. Zmniejsza się po spożyciu posiłku lub wypiciu ciepłych płynów. 
• nudności 
• wymioty 
• odbijanie 
• wzdęcia brzucha 

Ponadto może wystąpić osłabienie, utrata apetytu czy podwyższenie temperatury ciała.

Zapalenie żołądka to stan, który bardzo często towarzyszy chorobom dwunastnicy o podłożu zapalnym. Objawy zapalenia żołądka to np. ból brzucha, nudności, wymioty.

Przyczyny zapalenia błony śluzowej żołądka i dwunastnicy

Zapalenie dwunastnicy może mieć różne przyczyny. Obecnie klasyfikacja zapaleń dwunastnicy wygląda następująco:

1. infekcyjne zapalenia dwunastnicy - spowodowane przez Helicobacter pylori, inne bakteryjne (wywoływane przez Mycobacteria, Tropheryma whipplei), grzybicze (kandydoza), pasożytnicze, wirusowe (cytomegalowirusowe, opryszczkowe), ropowica dwunastnicy. 
2. spowodowane czynnikami zewnętrznymi (chemiczne, alkoholowe, popromienne, polekowe) 
3. spowodowane określonymi przyczynami (eozynofilowe, limfocytowe, alergiczne) 
4. w przebiegu innych chorób (choroby Leśniowskiego-Crohna, sarkoidozy, zapalenia naczyń, celiakii). 

Stan zapalny błony śluzowej żołądka może być spowodowany procesami autoimmunologicznymi, infekcjami bakteryjnymi (H. pylori, Mycobatercia, Enterococcus, H. heilmannii), wirusowe ( cytomegalowirusowe, enterowirusowe), grzybicze (kandydoza, mykormykoza, histoplazmoza) i pasożytniczymi. Do uszkodzenia błony śluzowej żołądka dochodzi także w wyniku niekorzystnego działania czynników takich jak leki, alkohol, promieniowanie, środki, chemiczne, refluks dwunastniczy. stan zapalny żołądka może rozwijać się również w przebiegu chorób takich jak sarkoidoza, zapalenie naczyń czy choroba Leśniowskiego-Crohna. Zdarza się, że jest także alergiczne, eozynofilowe lub limfocytowe.

Przyczyny zapalenia żołądka oraz zapalenia dwunastnicy w znacznej części się pokrywają. Podsumowując, u podłoża mogą leżeć infekcje bakteryjne, wirusowe, grzybicze, pasożytnicze, procesy autoimmunologiczne, a także nadużywanie leków (w szczególności NLPZ - niesteroidowych leków przeciwzapalnych) czy alkoholu. Ponadto może być skutkiem leczenia radiologicznego lub rozwijać się w przebiegu innych chorób.

Podobnym stanem jest gastropatia, czyli niezapalne uszkodzenie błony śluzowej. Ostra gastropatia krwotoczna (nadżerkowa) polega na uszkodzeniu śluzówki, czego wynikiem jest tworzenie się licznych powierzchniowych nadżerek. Wywołana może być przez NLPZ, alkohol, toksyny powstające np. w przebiegu mocznicy, żółć, doustne preparaty żelaza, chemioterapię, przy niedokrwieniu

Diagnostyka chorób dwunastnicy

Podstawowym badaniem diagnostycznym w zapaleniu dwunastnicy jest gastroskopia. Czasami konieczne jest dodatkowe wykonanie biopsji - pobrania wycinków błony śluzowej do badania histopatologicznego, aby można było dokładnie określić rodzaj zmian. W podejrzeniu podłoża infekcyjnego lekarz może zlecić mikroskopowe badanie kału.

Zapalenie żołądka i dwunastnicy a choroba wrzodowa

Choroba wrzodowa żołądka i dwunastniczy jest jedną z najczęściej występujących chorób układu pokarmowego. Wrzód trawienny to ograniczony ubytek, który sięga w głąb poza blaszkę mięśniową błony śluzowej. Towarzyszy mu naciek zapalny i martwica skrzepowa w otoczeniu. Najczęściej umiejscawiają się w żołądku oraz w opuszce dwunastnicy - miejscach, które mają kontakt z sokiem żołądkowym (kwas solny, pepsyna). Do czynników ryzyka rozwoju choroby wrzodowej zalicza się:

• palenie papierosów 
• stres 
• stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych 
• alkohol 
• nieregularne posiłki 
• błędy dietetyczne 
• wiek powyżej 60 lat 
• predyspozycje genetyczne 

Najczęstsza przyczyną choroby wrzodowej jest infekcja bakterią Helicobacter pylori. Szacuje się, że właśnie to zakażenie odpowiada za 75-90% wrzodów dwunastnicy i około 70% wrzodów żołądka. Początkowo, H. pylori powoduje ostre zapalenie części przedodźwiernikowej żołądka, następnie przechodzące w fazę przewlekłą. Wśród rzadszych przyczyn powstawania wrzodów wymienić można schorzenia takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna, zespół Zollingera-Ellisona, mastocytoza układowa, zespół rakowiaka, zakażenie wirusami HSV, CMV, przerost komórek G w części odźwiernikowej żołądka, zwężenie dwunastnicy, sarkoidoza. Może rozwinąć się jako skutek uboczny chemioterapii lub radioterapii.

Objawy choroby wrzodowej to głównie występujące okresowo bóle brzucha. Przy wrzodach żołądka ból w nadbrzuszu pojawia się do 30 minut po spożyciu posiłku. W przypadku wrzodów dwunastnicy charakterystyczne są tzw. bóle głodowe - 2-3 godziny po posiłku, w nocy oraz na czczo. Poza bólami brzucha mogą wystąpić wymioty oraz nudności. U dużej części pacjentów, choroba może przebiegać bezobjawowo.

Leczenie zapalenia dwunastnicy

Leczenie zapalenia błony śluzowej żołądka i/lub dwunastnicy zależy od przyczyny oraz charakteru (ostre zapalenie lub przewlekłe). W przypadku zapalenia spowodowanego infekcją bakteryjną podaje się antybiotyki. Przy zakażeniu grzybiczym lub pasożytniczym odpowiednio leki przeciwgrzybicze/przeciwpasożytnicze. Przy zakażeniu bakterią Helicobacter pylori stosuje się leki hamujące wydzielanie kwasu solnego - inhibitory pompy protonowej (IPP), preparaty zawierające cytrynian potasowo-bizmutowy oraz antybiotyki (metronidazol i tetracykliny). Nazywane jest to eradykacją H. pylori. w trakcie leczenia bizmutem powinno wykluczyć się nabiał z diety. Uzupełnieniem leczenia niefarmakologicznego jest dieta, zaprzestanie palenia oraz unikanie ( o ile to możliwe) niesteroidowych leków przeciwzapalnych oraz kwasu acetylosalicylowego. Leki te, podobnie jak uzależnienie od tytoniu, utrudniają gojenie ubytków w błonie śluzowej.

Dieta przy zapaleniu błony śluzowej żołądka i dwunastnicy

Naruszenie ochronnej bariery błony śluzowej skutkuje zwiększoną produkcję soku żołądkowego. Prawidłowa dieta stanowi uzupełnienie leczenia zapalenia żołądka i/lub dwunastnicy. Zaleca się dietę łatwo strawną z ograniczeniem substancji zwiększających wydzielanie kwasu żołądkowego. Powinno wykluczyć m.in. produkty takie jak:

• kawa naturalna 
• alkohol 
• napoje gazowane 
• mocna herbata 
• kakao 
• razowe pieczywo 
• tłuste mięsa i wędliny 
• tłusty nabiał 
• gruboziarniste kasze bogate w błonnik 
• ostre przyprawy (chili, ocet, pieprz, musztarda, maggi) 
• warzywa kapustne, strączkowe, cebula, czosnek i inne ciężkostrawne 
• suszone i marynowane owoce 
• kwaśne owoce ( czereśnie, wiśnie, agrest) 
• produkty smażone, marynowane i wędzone. 

Zaleca się spożywanie niewielkich posiłków 5-6 razy dziennie, najlepiej o stałych porach. Temperatura posiłku powinna być umiarkowana - ani zbyt gorący, ani zbyt zimny. Dania powinno się przygotowywać poprzez gotowanie w wodzie, na parze, duszenie bez obsmażania na tłuszczu. Z jadłospisu należy wykluczyć produkty wysokobłonnikowe, ciężkostrawne, wzdymające, smażone, kwaśne, ostre i tłuste.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022. 
2. Ciborowska H., Rudnicka A. Dietetyka. Żywienie Zdrowego i chorego człowieka.  PZWL wydawnictwo Lekarskie, 2021. 
3. Lee, Y. C., Dore, M. P., Graham, D. Y. (2022). Diagnosis and treatment of Helicobacter pylori infection. Annual review of medicine, 73(1), 183-195. 
4. Sheneni, V. D., Shaibu, I. E., Akomolafe, A. P. (2023). Peptic Ulcer Disease: A Look into Diet Therapy. J Dig Dis Hepatol, 195.