Wirusowe zapalenie jelit - przyczyny, objawy i diagnostyka. Jak w praktyce wygląda leczenie wirusowego zapalenia jelit?

Wirusowe zapalenie żołądka i jelit – przyczyny

Zakażenie jelitowe spowodowane przez wirusy często określane jest jako „wirusowe zapalenie żołądka i jelit” lub nazywane grypą żołądkową. Faktycznie, podczas infekcji w jelitach może rozwijać się stan zapalny. Nacieki zapalne obserwowane są w szczególności w przypadku infekcji norowirusami. Zakażenia przewodu pokarmowego skutkują ostrą biegunką wirusową. Mogą one dotyczyć różnych grup wiekowych. Najczęściej powodowane są przez:

• rotawirusy
• adenowirusy
• norowirusy (kaliciwirusy)

Mogą być wywoływane także przez astrowirusy i enterowirusy. Zakażenia jelitowe o podłożu wirusowym najczęściej występują w okresie jesienno-zimowym. Głównie przenoszą się drogą fekalno-oralną, z osoby na osobę – przez brudne ręce, spożycie zakażonego pokarmu lub wody, rzadziej drogą kropelkową.

Objawy zapalenia jelit o etiologii wirusowej

Wirusowe zapalenie żołądka i jelit jest zakażeniem przewodu pokarmowego, którego objawy obejmują:

• mdłości
• wymioty
• ostra biegunka
• gorączka
• osłabienie
• bóle brzucha
• złe samopoczucie

Nasilenie i zakres objawów może się różnić w zależności od patogenu wywołującego. Nie utrzymują się dłużej niż 14 dni. U niemowląt i dzieci do 5 roku życia najczęstszym czynnikiem sprawczym są rotawirusy, a na drugim miejscu norowirusy. U dorosłych najbardziej powszechnie są infekcje norowirusami.

Biegunka rotawirusowa

Rotawirusy po wniknięciu do przewodu pokarmowego zakażają i niszczą dojrzałe komórki nabłonka walcowatego kosmków jelitowych na różnych odcinkach : dwunastnicy, jelicie czczym oraz początkowym odcinku jelita krętego. Na skutek zmniejszenia powierzchni wchłaniającej kosmków, dochodzi do biegunki wydzielniczej. Natomiast w wyniku upośledzenia działania enzymów, niestrawione dwucukry zalegają i powodują biegunkę osmotyczną. Rotawirusy są bardzo zakaźne – mogą przetrwać kilkanaście godzin na przedmiotach i skórze. Najczęściej roznoszą się przez zabrudzone ręce (nieprawidłowa higiena), rzadziej przez kontakt osobisty z chorym, skażone powierzchnie, pokarmy czy w wyniku styczności z wydzielinami dróg oddechowych. Najczęściej chorują dzieci od 3 miesięcy do 5 lat. Zakażenie łatwo przenosi się na dorosłych opiekujących się chorym dzieckiem, jednak infekcja ta przebiega dużo łagodniej niż u maluchów. U najmłodszych zachorowania głównie obserwuje się w miesiącach zimowych. U dorosłych nie obserwuje się takiej sezonowości. Okres inkubacji wynosi 1-3 dni, a objawy utrzymują się od 3 do 8 dni. Wyjątkiem są osoby z upośledzoną odpornością, u których zarówno ta, jak i inne infekcje, mogą przebiegać dłużej. U niemowląt i małych dzieci biegunka rotawirusowa jest często nasilona i prowadzi do odwodnienia. Dodatkowo dzieci wymiotują, są osłabione, z gorączką powyżej 39 stopni, nie mają apetytu. U dorosłych biegunka jest mniej nasilona, nie prowadzi do odwodnienia. Towarzyszą jej bóle brzucha, nudności, wymioty, stan podgorączkowy lub gorączka. Choroba ma nagły początek i zwykle rozpoczyna się od wymiotów. Ostra biegunka wirusowa jest dość trudna do odróżnienia na podstawie samych objawów klinicznych od innych biegunek infekcyjnych. Rozpoznanie zazwyczaj zostaje potwierdzone po wykonaniu testów immunoenzymatycznych wykrywających cząsteczki wirusa w kale.

Biegunka norowirusowa

Norowirusy z grupy kaliciwirusów, cechuje wysoka zakaźność. Szybko rozprzestrzeniają się w szpitalach, przedszkolach, żłobkach, placówkach środowiskowych. Wirusy przenoszą się drogą fekalno-oralną, przez zanieczyszczoną wodę (w tym w basenach kąpielowych) i żywność, a także przedmioty zanieczyszczone cząstkami wirusa (z fekaliów i wymiocin). Możliwe jest także zakażenie drogą kropelkową przy sprzątaniu wymiocin chorej osoby – wirusy unoszą się w powietrzu, a także podczas kontaktu z chorym. Czas inkubacji infekcji to od 5 do 60 godzin. Objawy zakażenia zazwyczaj utrzymują się przez 1-3 dni, ale wirusy mogą być wydalane w stolcu przez 2 tygodnie. Największą ilość zachorowań obserwuje się w okresie od października do marca. Norowirusy są czynnikiem etiologicznym biegunek o łagodnym przebiegu. Najczęściej powodowane są one przez wirus Norwalk. Jest to najczęstsza przyczyna wirusowych biegunek u dorosłych, a druga u dzieci. W przebiegu infekcji dochodzi do wygładzenia i skrócenia kosmków jelitowych oraz powstana nacieku zapalnego w jelicie. W efekcie upośledzone jest wchłanianie, co prowadzi do wodnistej biegunki. Poza biegunką występują skurcze brzucha, nudności i wymioty. Czasami występują bóle głowy i mięśni, gorączka, dreszcze. W diagnostyce biegunek norowirusowych wymagane jest wykonanie badań mikrobiologicznych, w których stosowane są metody PCR oraz ELISA (badanie za kału).

Zakażenie przewodu pokarmowego adenowirusami

Adenowirusy to grupa bezosłonkowych wirusów wywołujących różne jednostki chorobowe – zakażenia przewodu pokarmowego, dróg oddechowych, zapalenie spojówek i rogówki. Są oporne na warunki środowiska (temperatura, wysuszenie) oraz na wiele środków do dezynfekcji. Przenoszą się drogą fekalno-oralną, przez wodę (np. w basenach publicznych czy kąpieliskach), przez zakażone przedmioty, przez kontakt bezpośredni. Wiele dróg przenoszenia i odporność wirusów na środki odkażające i czynniki środowiskowe powoduje, że w miejscach przebywania dużych skupisk ludzi (żłobki, przedszkola, szpitale) zakażenia często przyjmują postać epidemii. Nieżyt żołądkowo-jelitowy powodowany przez adenowirusy głównie dotyka dzieci do 2 roku życia. Objawia się wodnistą biegunką, gorączką i wymiotami.

Diagnostyka biegunek wirusowych

W diagnostyce ostrych biegunek wirusowych wykorzystywane są metody immunoenzymatyczne (testy ELISA), badanie PCR oraz wykrywanie antygenów wirusa testami IC lub IF, w zależności od podejrzewanego patogenu. Warto wspomnieć, że biegunki mogą być powodowane przez wiele schorzeń układu pokarmowego, które mogą obejmować m.in. zakażenia powodowane przez bakterie, niedokrwienne zapalenie jelita grubego, ostre zapalenie uchyłków okrężnicy, nieswoiste zapalenia jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna), stany zapalne jelit spowodowane przez toksyny, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, zespół jelita drażliwego, zaburzenia wchłaniania. Jednakże zazwyczaj przy nieinfekcyjnych chorobach jelit biegunka częściej przyjmuje charakter przewlekły. Jeżeli lekarz podejrzewa inne niż zakaźne podłoże biegunki może zlecić dodatkowe badania takie jak USG jamy brzusznej czy kolonoskopia.

Leczenie ostrej biegunki wirusowej

Leczenie biegunek wirusowych jest objawowe. Choremu powinno się podawać płyny oraz wyrównywać zaburzenia elektrolitowe. Napoje powinny być schłodzone, przyjmowane w małych ilościach, aby nie nasilać odruchu wymiotnego. W razie ciężkiego odwodnienia (co się zdarza u dzieci i osób starszych np. w przebiegu zakażenia rotawirusami) płyny podawane są w warunkach szpitalnych, dożylnie. Nie podaje się antybiotyków – są one przeznaczone do zwalczania infekcji bakteryjnych, a nie wirusowych. Nie zaleca się stosowania leków hamujących perystaltykę jelit (leków przeciwbiegunkowych), ponieważ wydłużają one czas kontaktu wirusów z nabłonkiem jelit. W efekcie objawy trwają dłużej. W sytuacjach szczególnych u osób dorosłych (nie u dzieci!) doraźnie można podać loperamid. W przypadku biegunki wirusowej można podać smektyn, probiotyki (np. Lactobacillus GG, Saccharomyces boulardii), smektyn, a także leki hamujące wytwarzanie przez jelita soku jelitowego (racekadotryl). Gdy biegunce towarzyszy gorączka można doraźnie podać paracetamol. Przy skurczowych bólach brzucha pomocna będzie drotaweryna.

Podczas biegunki nie powinno się spożywać obfitych posiłków, kwaśnych, bogatych w błonnik, ostrych, zimnych - przyspieszają one motorykę jelit. Podstawą diety powinny być dania łatwostrawne np. gotowany ryż, banany, puree ziemniaczane, gotowana i przetarta marchew, jabłka, dynia.

Profilaktyka biegunek wirusowych

Do podstawowych metod zapobiegania zachorowania na biegunkę wirusową należy częste mycie rąk, w szczególności po skorzystaniu z toalety, po powrocie do domu, przed jedzeniem, po kontakcie z dziećmi. Kupowane jedzenie powinno pochodzić z pewnych źródeł. Przebywając na basenie należy unikać sytuacji, w których woda może dostać się do ust. W przypadku zachorowania, aby zmniejszyć ryzyko przeniesienia infekcji na innych domowników, wszystkie dotykane powierzchnie powinny być dezynfekowane, w szczególności toaleta (muszla i deska, przycisk spłuczki), umywalka i kran, klamki do drzwi. U małych dzieci najskuteczniejszą metodą prewencji biegunek rotawirusowych jest szczepienie przeciwko rotawirusom.

Przypisy

1. Bulanda M., Szostek S. Podstawy mikrobiologii i epidemiologii szpitalnej. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2020.

4. Rudkowski Z. Choroby zakaźne i pasożytnicze u dzieci. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2013.

5. Panasiuk A. Choroby infekcyjne przewodu pokarmowego. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2018.

6. Ciborowska H. Ciborowski A. Dietetyka. Żywienie zdrowego i chorego człowieka. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2021.