Szkodliwe zioła - czyli jakie? Których ziół powinno się unikać, jakich ziół nie łączyć ze sobą i jakie są objawy przedawkowania ziół?

Szkodliwe zioła - których warto unikać i czy można przedawkować zioła?

Polacy są jednym z największych konsumentów preparatów ziołowych w Europie, a większość z nich sięga po zioła bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Powszechne przekonanie, że naturalne znaczy bezpieczne, to jeden z groźniejszych mitów w dziedzinie zdrowia. Choć zioła mają udokumentowane właściwości lecznicze, zawierają substancje czynne działające na organizm równie silnie jak leki syntetyczne, a w złych dawkach, przy długotrwałym stosowaniu lub w połączeniu z lekami, mogą poważnie zaszkodzić naszemu zdrowiu.

Czy można przedawkować zioła? Zatrucie ziołami i dawki toksyczne

Tak - można przedawkować zioła. Przedawkowanie w tym przypadku oznacza przede wszystkim nadmierne lub zbyt długotrwałe spożycie. Popularne zioła mogą być szkodliwe nie tylko w ogromnych ilościach - niektóre wykazują działanie toksyczne już przy regularnym stosowaniu w dawkach, które wydają się rozsądne. Objawy zatrucia ziołami zależą od konkretnej rośliny i najczęściej obejmują dolegliwości ze strony układu pokarmowego - nudności, wymioty, ból brzucha, biegunkę, ale też ogólne osłabienie. W poważniejszych przypadkach dochodzi do uszkodzeń wątroby i nerek, zaburzeń rytmu serca lub powikłań neurologicznych.

Choć zioła kojarzą się z łagodnym wsparciem zdrowotnym, niektóre rośliny lecznicze zawierają substancje o silnym działaniu toksycznym - konwalia majowa, piołun, żywokost stosowany doustnie czy ruta zwyczajna mogą poważnie zaszkodzić zdrowiu nawet w niewielkich ilościach, a granica między dawką leczniczą a toksyczną bywa wyjątkowo cienka. Warto też pamiętać, że zioła mogą szkodzić nie tylko przez przedawkowanie - UWAGA! - zdarza się, że trująca roślina zostaje błędnie zidentyfikowana i trafia do obiegu zamiast bezpiecznego surowca, jak miało to miejsce w przypadku Aristolochia fangchi, która powoduje nieodwracalne uszkodzenie nerek i była sprzedawana zamiast innego, podobnie wyglądającego zioła stosowanego w medycynie chińskiej. Z tego powodu zioła najbezpieczniej kupować w certyfikowanych aptekach.

Zioła niebezpieczne przy przedawkowaniu lub długotrwałym stosowaniu

Wśród popularnych ziół, przy których stosowaniu należy zachować szczególną ostrożność wymienić można:

• Senes. Liście senesu to jeden z najczęstszych składników "herbatek ziołowych na odchudzanie" i środków przeczyszczających dostępnych bez recepty. Związki antranoidowe zawarte w tej roślinie pobudzają perystaltykę jelita grubego i działają skutecznie - ale tylko doraźnie. Napar z senesu można stosować najwyżej przez tydzień. Dłuższe stosowanie prowadzi do zaburzeń elektrolitowych, przede wszystkim niedoboru potasu, a to może wywoływać groźne dla życia zaburzenia rytmu serca. Przy długotrwałym nadużywaniu dochodzi do trwałego uszkodzenia jelit tzw. melanozę okrężnicy.
• Żywokost lekarski. Stosowany zewnętrznie w postaci maści jest bezpieczny i skuteczny przy bólach stawów. Natomiast żywokost w formie naparu do picia jest w Polsce prawnie zakazany. Zawarte w nim alkaloidy pirolizydynowe działają hepatotoksycznie - uszkadzają wątrobę w sposób podstępny i bezobjawowy. Toksyny kumulują się stopniowo, enzymy wątrobowe mogą pozostawać w normie przez długi czas, a gdy pojawiają się pierwsze objawy - uszkodzenia są już nieodwracalne. Jego stosowanie może powodować zarostowe uszkodzenie żył wątrobowych, marskość, a nawet raka wątroby.
• Lukrecja. Korzeń lukrecji ma silne działanie wykrztuśne i żółciowe, ale stosowany w dużych dawkach lub długotrwale może podnosić ciśnienie tętnicze krwi i powodować niebezpieczne obniżenie poziomu potasu. Dotyczy to zwłaszcza osób z nadciśnieniem, chorobami serca i nerek. Warto pamiętać, że lukrecja wchodzi w interakcje z lekami moczopędnymi, nasilając ryzyko zaburzeń elektrolitowych.
• Aloes doustnie. Aloes stosowany zewnętrznie jest bezpieczny i dobrze przebadany. Natomiast doustne preparaty ziołowe z aloesem zawierające aloeinę działają silnie przeczyszczająco i przy regularnym stosowaniu prowadzą do tych samych powikłań co senes - zaburzeń elektrolitowych i uszkodzenia jelit.
• Piołun. Zawiera tujon, związek o silnym działaniu toksycznym na układ nerwowy. W dużych dawkach tujon wywołuje drgawki, halucynacje i uszkodzenia mózgu. Piołun w małych dawkach ma właściwości lecznicze, ale samodzielne przyrządzanie i przyjmowanie naparów bez nadzoru specjalisty jest wysoce ryzykowne - szczególnie dla osób z padaczką.
• Konwalia majowa to roślina, którą należy traktować jako śmiertelnie niebezpieczną truciznę. Glikozydy nasercowe zawarte we wszystkich jej częściach - liściach, kwiatach i jagodach mogą wywoływać zagrażające życiu zaburzenia rytmu serca nawet w niewielkich ilościach. Konwalia nie jest ziołem do samodzielnego stosowania w jakiejkolwiek postaci.
• Skrzyp polny to popularne zioło moczopędne stosowane przy infekcjach układu moczowego i obrzękach. Długotrwałe stosowanie skrzypu - zarówno w formie naparów, jak i tabletek ziołowych - prowadzi jednak do niedoboru witaminy B1, a jego nadmierne spożycie może podrażniać nerki. Zalecana kuracja nie powinna trwać dłużej niż 2-4 tygodnie.

Więcej informacji dotyczących właściwości i zastosowania ziół znajduje się w artykułach dostępnych w Poradniku Olmed, w sekcji Fitoterapia - porady o ziołolecznictwie.

Dziurawiec zwyczajny - popularne zioło z poważnymi skutkami ubocznymi

Dziurawiec zwyczajny to jedno z najlepiej przebadanych ziół o udokumentowanym działaniu łagodnie przeciwdepresyjnym i rozkurczowym - i jednocześnie jedno z najbardziej problematycznych pod względem interakcji z lekami. Dziurawiec wchodzi w interakcje z lekami antydepresyjnymi z grupy SSRI i MAOI, co może wywołać groźny dla życia zespół serotoninowy, a dodatkowo osłabia działanie doustnej antykoncepcji hormonalnej, leków przeciwzakrzepowych i immunosupresyjnych stosowanych po przeszczepach narządów. Grozi to pogłębieniem choroby, nieplanowaną ciążą lub (w przypadku leków po przeszczepie) nawet śmiercią. Dziurawiec działa też fotouczulająco, dlatego osoby przyjmujące preparaty z tej rośliny powinny unikać ekspozycji na słońce przez cały czas kuracji.

Zioła, które wchodzą w interakcje z lekami

Mieszanie ziół z lekami to jedno z najpoważniejszych zagrożeń w fitoterapii. Zioła zawierają wiele związków aktywnych, które mogą wchodzić w interakcje z lekami syntetycznymi - nasilać lub osłabić zaleconą dawkę i wywoływać szkodliwe działanie. Dotyczy to zwłaszcza osób przewlekle chorych przyjmujących stałe leki.

• Dziurawiec zwyczajny, choć ma udokumentowane działanie łagodnie przeciwdepresyjne, to jednocześnie wchodzi w groźne interakcje z wieloma lekami i ma działanie fotouczulające - podczas terapii należy unikać ekspozycji na słońce.
• Żeń-szeń może potęgować działanie leków przeciwcukrzycowych i nasilać ryzyko hipoglikemii, a w połączeniu z lekami przeciwdepresyjnymi (podobnie jak dziurawiec) zwiększa ryzyko zespołu serotoninowego. Podnosić ciśnienie może też w połączeniu z dużymi ilościami kofeiny.
• Miłorząb japoński hamuje agregację płytek krwi. Stosowany z lekami przeciwzakrzepowymi jak warfaryna, zwiększa ryzyko krwawień. Podobny efekt może wywoływać połączenie wyciągów z czosnku lub krwawnika z lekami rozrzedzającymi krew.

Zioła zakazane lub niebezpieczne w ciąży

Kobiet w ciąży dotyczy szczególnie długa lista ziół, których stosowania należy unikać. Europejskie Naukowe Stowarzyszenie Fitoterapii ESCOP bezwzględnie zalicza do grupy przeciwwskazanych w ciąży między innymi:

• Rutę zwyczajną - zawiera kumaryny i alkaloidy wywołujące silne skurcze macicy i obfite krwawienia, co grozi poronieniem. W przypadku przedawkowania dochodzi do silnych skurczów brzucha, wymiotów i biegunki, a w skrajnych przypadkach do zapaści. Ruta jest też rośliną fotouczulającą - zawarte w niej furanokumaryny i olejki eteryczne uwrażliwiają skórę na promieniowanie UV, co prowadzi do kontaktowego zapalenia skóry i trwałych przebarwień. 
• Senes i kora kruszyny - działanie poronno-przeczyszczające, 
• Piołun - toksyczny tujon działa genotoksycznie, 
• Aloes - silne działanie drażniące i poronne, 
• Miłorząb japoński - wpływ na krzepliwość krwi, 
• Lukrecja - działanie fitoestrogenne i wpływ na ciśnienie, 
• Szałwia i jałowiec pospolity - mogą wywoływać skurcze macicy. 

Przed każdą kurację ziołową w ciąży konieczna jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą - nawet jeśli preparat ziołowy wydaje się z pozoru bezpieczny i jest łatwo dostępny bez recepty.

Zioła fotouczulające

Osobna kategoria ryzyka to zioła fotouczulające, po których stosowaniu skóra staje się wyjątkowo wrażliwa na słońce. Do najważniejszych należą:

• dziurawiec zwyczajny 
• ruta zwyczajna 
• arcydzięgiel 
• zioła z rodziny selerowatych 

Preparaty ziołowe z tych roślin należy stosować z zachowaniem szczególnej ostrożności i unikać ekspozycji na promieniowanie słoneczne w trakcie całej kuracji.

Zalecane przerwy w kuracjach ziołowych

Jednym z częstych błędów jest przekonanie, że skoro zioła szkodzą tylko przy przedawkowaniu, to stosowanie ich stale i bez przerw jest bezpieczne. Tymczasem rośliny lecznicze zawierają substancje, które kumulują się w organizmie i mogą wywoływać skutki uboczne przy długotrwałym stosowaniu. Bezpieczeństwo stosowania ziół zależy nie tylko od dawki, ale też od czasu kuracji. Zalecane przerwy różnią się w zależności od rodzaju ziół:

• zioła o znacznej aktywności farmakologicznej - dziurawiec, żeń-szeń, miłorząb japoński, lukrecja - stosuje się przez 4-6 tygodni, następnie robi się 2-4 tygodnie przerwy, 
• zioła adaptogenne - różeniec górski, ashwagandha - można przyjmować przez 8-12 tygodni, po czym zalecana jest przerwa około 4 tygodni, 
• zioła moczopędne - pokrzywa, skrzyp polny, mniszek lekarski - stosuje się przez 2-4 tygodnie z 2-tygodniową przerwą, gdyż dłuższe stosowanie może prowadzić do nadmiernej utraty elektrolitów, 
• zioła stosowane doraźnie - melisa, kozłek lekarski - powinny być przyjmowane przez 1-2 tygodnie, bo ich przewlekłe stosowanie prowadzi do przyzwyczajenia organizmu. 

Czy dzieci mogą stosować preparaty ziołowe?

Wpływ na zdrowie dzieci niektórych ziół bywa poważniejszy niż u dorosłych, bo organizm dziecka jest bardziej wrażliwy na substancje czynne zawarte w roślinach. Nie wszystkie rośliny lecznicze są odpowiednie dla najmłodszych, nawet jeśli dobrze tolerują je dorośli. Zwykle nie zaleca się stosowania u dzieci następujących ziół:

• mięta pieprzowa - może powodować cofanie treści żołądkowej i skurcz krtani u najmłodszych, 
• dziurawiec zwyczajny - działa fotouczulająco, może wchodzić w interakcje z lekami, w tym z działaniem leków antydepresyjnych stosowanych u nastolatków, 
• szałwia - ze względu na toksyczny tujon może szkodzić układowi nerwowemu; ewentualne stosowanie płukanek z szałwii możliwe jest u dzieci po 12 roku życia wyłącznie po konsultacji z lekarzem, 
• lukrecja - może podnosić ciśnienie krwi i wykazuje działanie fitoestrogenne, 
• aloes doustnie - silne działanie przeczyszczające grozi odwodnieniem i zaburzeniami elektrolitowymi, 
• waleriana (kozłek lekarski) - nadmiernie obniża aktywność układu nerwowego, nie jest zalecana u dzieci poniżej 12. roku życia, 
• żeń-szeń - może nadmiernie pobudzać i oddziaływać na gospodarkę hormonalną. 

Przy wyborze preparatów ziołowych dla dzieci należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą i stosować wyłącznie produkty przeznaczone dla danej grupy wiekowej.

Których ziół nie wolno łączyć?

Niektóre zioła szkodzą nie samodzielnie, ale właśnie w połączeniu z innymi roślinami leczniczymi lub lekami syntetycznymi. Mieszanie ziół bez wiedzy o ich wzajemnych interakcjach może prowadzić do nasilenia działań niepożądanych lub całkowitego zniesienia efektu terapeutycznego. Szczególnie ryzykowne połączenia to:

• czosnek stosowany razem z lekami przeciwzakrzepowymi lub aspiryną potęguje ryzyko krwotoków, a w połączeniu z paracetamolem - zwiększa ryzyko uszkodzenia wątroby, 
• miłorząb japoński łączony z lekami z grupy NLPZ - ibuprofenem, ketoprofenem, naproksenem - może drażnić śluzówkę układu trawiennego i w cięższych przypadkach wywoływać krwawienia z przewodu pokarmowego, 
• krwawnik pospolity stosowany jednocześnie z ziołami o działaniu rozrzedzającym krew - czosnkiem, imbirem lub miłorzębem japońskim - może nadmiernie potęgować działanie przeciwzakrzepowe i prowadzić do krwawień, 
• kozłek lekarski, melisa i inne zioła uspokajające łączone z benzodiazepinami, antydepresantami lub lekami nasennymi mogą powodować nadmierne uspokojenie i zaburzenia oddychania oraz funkcjonowania układu nerwowego, 
• żeń-szeń przyjmowany razem z dużymi ilościami kawy, napojów energetycznych lub innych produktów zawierających kofeinę może powodować nadmierne pobudzenie, tachykardię, zaburzenia snu i wzrost ciśnienia krwi, 
• aloes stosowany jednocześnie z senesem lub korą kruszyny nasilają wzajemnie działanie przeczyszczające, co grozi ostrą biegunką, odwodnieniem i poważnymi zaburzeniami równowagi wodno-elektrolitowej, 
• mięta pieprzowa i inne zioła żółciopędne - karczoch, korzeń mniszka lekarskiego, kurkuma - mogą powodować bóle brzucha i nudności. Mięty nie należy łączyć z lekami na nadciśnienie zawierającymi felodypinę, z immunosupresyjną cyklosporyną, przeciwgrzybiczym ketokonazolem ani hipolipemizującą lowastatyną - olejek zawarty w mięcie może zwiększać stężenie tych leków we krwi i nasilać ich działanie, 
• lukrecja stosowana razem z żeń-szeniem, kava-kava lub lekami na nadciśnienie może podwyższać ciśnienie tętnicze i obniżać poziom potasu, co prowadzi do zaburzeń elektrolitowych i zaburzeń pracy serca, 
• jednoczesne stosowanie kilku ziół wpływających na metabolizm serotoniny - dziurawca, lukrecji i waleriany, może wywołać groźny dla życia zespół serotoninowy, objawiający się drżeniem mięśni, halucynacjami, nadmiernym poceniem się, zaburzeniem rytmu serca, zawrotami głowy i niepokojem. 

W przypadku wątpliwości co do bezpiecznych połączeń ziołowych zawsze należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą przed rozpoczęciem kuracji.

Zasady bezpiecznego stosowania ziół

Aby ograniczyć ryzyko szkodliwego działania preparatów ziołowych, warto stosować się do kilku zasad:

• przestrzegaj dawkowania i czasu kuracji podanego na opakowaniu lub zaleconego przez lekarza, 
• nie stosuj ziół o znacznej aktywności farmakologicznej dłużej niż 4-6 tygodni bez przerwy, 
• informuj lekarza o wszystkich ziołach, które przyjmujesz - zwłaszcza przy stałym leczeniu, 
• nie mieszaj kilku ziół o podobnym działaniu bez konsultacji ze specjalistą, 
• kobiety w ciąży, osoby przewlekle chore i seniorzy powinny zawsze skonsultować stosowanie ziół z lekarzem lub farmaceutą, 
• jeśli po stosowaniu ziół pojawią się niepokojące objawy - należy skontaktować się z lekarzem. 

Szkodliwe zioła - podsumowanie

Ziołolecznictwo ma ogromny potencjał terapeutyczny, ale wymaga wiedzy i odpowiedzialności. Zioła mogą być szkodliwe i to nie tylko w przypadku oczywistych substancji toksycznych. Senes stosowany przez miesiąc, żywokost pity w herbacie, dziurawiec łączony z antydepresantami - to pozoru bezpieczne preparaty, które poważnie zaszkodzić mogą naszemu zdrowiu. Zanim sięgniesz po kolejny ziołowy napar lub ekstrakt, sprawdź jego interakcje z lekami i czas bezpiecznego stosowania, najlepiej konsultując się z farmaceutą.

Szkodliwość ziół - najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jakie zioła są toksyczne?

Nie wszystkie zioła są bezpieczne do stosowania, a niektóre mogą wykazywać działanie toksyczne. Do roślin uznawanych za niebezpieczne należą między innymi pokrzyk wilcza jagoda, tojad czy bieluń dziędzierzawa, które zawierają silnie działające związki chemiczne. Nawet zioła stosowane tradycyjnie mogą być szkodliwe w nadmiernych ilościach lub przy długotrwałym stosowaniu. Ryzyko działań niepożądanych wzrasta także przy samodzielnym zbieraniu roślin bez odpowiedniej wiedzy, dlatego warto korzystać wyłącznie ze sprawdzonych preparatów i przestrzegać zalecanych dawek.

Jakich ziół nie można pić codziennie?

Niektóre zioła nie są przeznaczone do codziennego, długotrwałego stosowania. Przykładem może być senes, który działa przeczyszczająco i przy regularnym używaniu może prowadzić do zaburzeń pracy jelit. Ostrożność warto zachować również w przypadku lukrecji, ponieważ jej nadmiar może wpływać na ciśnienie tętnicze i gospodarkę elektrolitową. Także zioła o silnym działaniu uspokajającym lub moczopędnym powinny być stosowane zgodnie z zaleceniami. Przed długotrwałym piciem naparów ziołowych warto sprawdzić, czy dana roślina jest odpowiednia do regularnego stosowania.

Jakie zioła szkodzą na wątrobę?

Niektóre zioła mogą obciążać wątrobę lub zwiększać ryzyko jej uszkodzenia, zwłaszcza przy wysokich dawkach i długim stosowaniu. Szczególną uwagę zwraca się na rośliny zawierające alkaloidy pirolizydynowe, takie jak żywokost czy niektóre gatunki starca. Ryzyko może dotyczyć także preparatów ziołowych o nieznanym składzie lub pochodzeniu. Warto pamiętać, że naturalne pochodzenie nie oznacza automatycznie pełnego bezpieczeństwa. Osoby z chorobami wątroby powinny konsultować stosowanie ziół z lekarzem lub farmaceutą.

Jakie są najzdrowsze zioła do picia codziennie?

Do ziół często uznawanych za odpowiednie do regularnego picia należą rumianek, melisa, mięta pieprzowa czy pokrzywa. Zawierają one liczne związki roślinne wspierające codzienne funkcjonowanie organizmu. Melisa jest ceniona za łagodne działanie uspokajające, a mięta może wspierać trawienie. Pokrzywa dostarcza wielu składników mineralnych i jest popularnym składnikiem mieszanek ziołowych. Nawet w przypadku łagodnych ziół warto jednak zachować umiar i różnicować spożywane napary.

Jakich ziół nie łączyć ze sobą?

Niektóre zioła mogą wzajemnie nasilać swoje działanie lub zwiększać ryzyko skutków ubocznych. Przykładowo łączenie kilku ziół uspokajających może powodować nadmierną senność i osłabienie koncentracji. Ostrożność należy zachować także przy mieszaniu roślin wpływających na ciśnienie krwi, krzepliwość lub poziom cukru. Znaczenie mają również interakcje z przyjmowanymi lekami, które mogą być ważniejsze niż samo łączenie ziół między sobą. W przypadku regularnego stosowania preparatów ziołowych najlepiej skonsultować ich skład z lekarzem lub farmaceutą.

Przypisy

1. Kongkaew, Chuenjid, et al. "Estimating adverse events associated with herbal medicines using pharmacovigilance databases: systematic review and meta-analysis." JMIR public health and surveillance 10.1 (2024): e63808. 
2. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Final European Union herbal monograph on Hypericum perforatum L., herba – Revision 1. EMA/HMPC/7695/2021.
3. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Final European Union herbal monograph on Senna alexandrina Mill. (Cassia senna L.; Cassia angustifolia Vahl), folium- Revision 1. EMA/HMPC/625849/2015.
4. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). European Union herbal monograph on Aloe barbadensis Mill., folii succus siccatus. EMA/HMPC/625788/2015.
5. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Public statement on the use of herbal medicinal products containing toxic, unsaturated pyrrolizidine alkaloids (PAs) including recommendations regarding contamination of herbal medicinal products with pyrrolizidine alkaloids - Revision 1. EMA/HMPC/893108/2011 Rev. 1 
6. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). European Union herbal monograph on Symphytum officinale L., radix. EMA/HMPC/572844/2009. 2015. 
7. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Final European Union herbal monograph on Symphytum officinale L., radix. EMA/HMPC/572846/2009 Corr 1.
8. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). European Union herbal monograph on Artemisia absinthium L., herba. EMA/HMPC/751490/2016 Corr.
9. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). Public statement on the use of herbal medicinal products containing thujone. EMA/HMPC/732886/2010 Rev..
10. European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC). European Union herbal monograph on Equisetum arvense L., herba. EMA/HMPC/278091/2015.
11. Nicolussi, Simon, et al. "Clinical relevance of St. John's wort drug interactions revisited." British journal of pharmacology 177.6 (2020): 1212-1226.
12. Kimel, Katarzyna, et al. "LC-MS/MS evaluation of pyrrolizidine alkaloids profile in relation to safety of comfrey roots and leaves from polish sources." Molecules 28.16 (2023): 6171. 
13. Lamer-Zarawska, Eliza. Fitoterapia i leki roślinne. Red. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2013.