Opieka nad chorym leżącym - pielęgnacja chorego w łóżku, higiena i mycie osoby leżącej. O czym należy pamiętać przy opiece nad pacjentem leżącym w łóżku?

O czym należy pamiętać w opiece nad pacjentem leżącym? Najważniejsze zasady właściwej opieki nad chorym leżącym

Opieka nad pacjentem unieruchomionym – niezależnie od tego, czy jest to wynik ostrego incydentu medycznego, przewlekłej choroby czy podeszłego wieku – wymaga szczególnego zaangażowania ze strony opiekunów i personelu medycznego. Osoba leżąca jest narażona na powikłania wynikające z braku ruchu, takie jak odleżyny, zanik mięśni, przykurcze stawowe, zaburzenia krążenia i oddychania, a także problemy natury psychicznej (w tym obniżenie nastroju i poczucie izolacji). Kompleksowa opieka powinna w takiej sytuacji obejmować między innymi systematyczne zabiegi higieniczne, profilaktykę następstw i powikłań wynikających z unieruchomienia czy zapewnienie pacjentowi komfortu psychicznego oraz fizycznego (między innymi poprzez stosowanie odpowiednich narzędzi i akcesoriów medycznych, a także formuł kosmetycznych i pielęgnacyjnych). Poznaj najważniejsze zasady opieki pacjenta obłożnie chorego i sprawdź, jakie jej elementy są niezbędne do utrzymania jego dobrostanu.

Jak umyć osobę chorą obłożnie? Jak powinno wyglądać mycie chorego w łóżku? Mycie głowy i włosów u osoby leżącej

Mycie pacjenta w łóżku jest zabiegiem pielęgnacyjnym o dużym znaczeniu dla profilaktyki chorób skóry, komfortu termicznego oraz samopoczucia psychicznego. Ze względu na ograniczone możliwości ruchowe chorego, cała procedura powinna być przeprowadzana w sposób bezpieczny i zgodny z zasadą minimalizacji wysiłku pacjenta.Wśród najważniejszych zasad mycia ciała chorego leżącego wyróżnia się miedzy innymi:

• odpowiednie przygotowanie stanowiska – łóżko należy zabezpieczyć wodoodpornym podkładem, a wszystkie potrzebne rzeczy i akcesoria (miski z wodą o temperaturze zbliżonej do temperatury ciała, myjki do umycia chorego, ręczniki, kosmetyki, czysta bielizna) ustawić w zasięgu ręki. Utrzymanie porządku w trakcie zabiegu zapobiega tworzeniu chaosu i skraca czas ekspozycji pacjenta na chłód podczas kąpieli w łóżku;
• rozpoczynanie od najczystszych partii ciała – najpierw myje się twarz, szyję i górną część tułowia, a następnie przechodzi do kończyn i okolic intymnych. Pozwala to na uniknięcie przenoszenia drobnoustrojów w okolice bardziej wrażliwe;
• dokładne mycie miejsc z trudnym dostępem – pachwiny, pachy, fałdy pod piersiami oraz okolice brzuszne należy myć delikatnie, z dokładnym osuszeniem miękkim ręcznikiem, aby zapobiec odparzeniom, podrażnieniom i rozwojowi drobnoustrojów w tych właśnie miejscach;
• dokładną pielęgnację okolic intymnych – u kobiet ruchy powinny przebiegać od spojenia łonowego ku odbytowi, a u mężczyzn – z uwzględnieniem delikatnego odsunięcia napletka i oczyszczenia żołędzi. Zaleca się stosowanie łagodnych preparatów myjących – bezzapachowych i hipoalergicznych, najlepiej przeznaczonych do mycia i pielęgnacji okolic intymnych;
• regularne mycie włosów i skóry głowy – do tego celu można wykorzystać specjalne miski do mycia włosów w łóżku lub czepki z szamponem bez spłukiwania. Należy unikać nadmiernego moczenia poduszki i zapewnić dokładne osuszenie włosów, aby zapobiec wychłodzeniu;
• zachowanie komfortu termicznego – w tym poprzez przykrywanie pacjenta podczas zabiegu kocem czy ręcznikiem lub odkrywanie jedynie tej części ciała, która jest myta w danym momencie.

Higiena jamy ustnej w przypadku unieruchomienia pacjenta – jak zadbać o zęby chorego?

Zaniedbania w obszarze higieny jamy ustnej – zarówno u osób zdrowych, jak i chorych – mogą prowadzić do rozwoju bolesnych stanów zapalnych, próchnicy, grzybicy jamy ustnej czy nieprzyjemnego zapachu z ust, zwiększać ryzyko infekcji ogólnoustrojowych, a nawet negatywnie wpływać na funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego. W związku z tym dbanie o codzienną higienę jamy ustnej u pacjenta leżącego jest równie ważne, jak dbanie o higienę ciała. Powinna ona uwzględniać:

• codzienne szczotkowanie zębów – minimum dwa razy dziennie, miękką szczoteczką, z zastosowaniem pasty z fluorem. U pacjentów niesamodzielnych zabieg wykonuje opiekun, zachowując ostrożność w przypadku nadwrażliwości dziąseł. Powinien on pilnować również, by podczas zabiegu nie doszło do ewentualnego zakrztuszenia czy zachłyśnięcia się pacjenta;
• regularne płukanie jamy ustnej – do tego celu stosuje się płyny o działaniu antybakteryjnym i/lub preparaty nawilżające błony śluzowe (w przypadku występowania zjawiska kserostomii – czyli suchości jamy ustnej);
• pielęgnacja protez zębowych – protezy należy wyjmować na noc, myć szczoteczką z łagodnym detergentem i przechowywać w czystym, suchym pojemniku lub w wodzie z dodatkiem środka dezynfekującego i/lub tabletek do czyszczenia protez;
• regularne nawilżanie błony śluzowej – poprzez stosowanie odpowiednich preparatów (dostępnych w formie żeli lub sprayów). Jest to szczególnie istotne u pacjentów oddychających przez usta.

Pielęgnacja chorego leżącego a profilaktyka odleżyn

Odleżyny to jedno z najpoważniejszych powikłań długotrwałego unieruchomienia. Powstają w wyniku ucisku utrudniającego dopływ krwi do tkanek, co prowadzi do ich martwicy. Wczesne stadia mogą wyglądać jak zaczerwienienie, które nie blednie po uciśnięciu. Powstanie odleżyn znacząco utrudnia opiekę nad chorym pacjentem – leczenie tego typu zmian wymaga nadzoru specjalistów, umiejętnej zmiany opatrunków, a także działań zapobiegających pogłębianiu się odleżyn. Z tego względu na tyle, na ile to możliwe, należy stosować podstawowe zasady profilaktyki odleżyn, takie jak:

• regularne zmiany pozycji chorego – co 2-3 godziny, również w nocy, z wykorzystaniem pozycji na boku, plecach, częściowo na brzuchu (jeśli stan pacjenta na to pozwala). Najważniejsze, by zadbać o minimalizowanie ucisku w miejscach najbardziej narażonych na powstawanie odleżyn (tył głowy, łopatki, górna część pleców wzdłuż kręgosłupa, kość krzyżowa i guziczna, pośladki, pięty oraz czubki palców u stóp);
• stosowanie materacy przeciwodleżynowych – są to tak zwane materace dynamiczne (zmiennociśnieniowe) lub piankowe o wysokiej gęstości; ich dobór powinien uwzględniać wagę pacjenta i czas unieruchomienia. Przed zakupem takiego akcesorium do domu najlepiej zasięgnąć porady specjalisty (w tym rehabilitanta);
• codzienna kontrola skóry – szczególnie w miejscach narażonych na ucisk (wspomniana już wyżej kość krzyżowa, a także pięty, łopatki, potylica czy pośladki);
• utrzymanie skóry w suchości i czystości – chodzi tu między innymi o szybką wymianę zabrudzonych pieluchomajtek i podkładów, stosowanie środków chłonnych, a także wycieranie skóry chorego do sucha po zabiegach pielęgnacyjnych;
• zabezpieczanie miejsc narażonych – do tego celu służą między innymi kremy barierowe z tlenkiem cynku, preparaty z pantenolem i alantoiną, specjalne opatrunki profilaktyczne z pianki poliuretanowej i inne formuły, o których piszemy w dalszej części tekstu;
• delikatne masaże – wykonywane w zdrowych obszarach skóry w celu poprawy ukrwienia, bez pocierania zaczerwienionych miejsc, zgodnie z zaleceniami lekarza głównego i fizjoterapeuty.

Artykuły higieniczne do łóżka chorego: jednorazowe wyroby chłonne absorbujące mocz, pieluchomajtki (pieluchy dla dorosłych) i inne

W przypadku pacjentów leżących często obserwuje się problem nietrzymania moczu lub stolca, co wymaga stosowania odpowiednich artykułów higienicznych, które zapewnią komfort, ochronę skóry oraz ułatwią utrzymanie czystości pościeli i materaca. Dobór właściwych wyrobów powinien być indywidualny – uwzględniający stopień inkontynencji (o której więcej informacji znajduje się w artykule Nietrzymanie moczu (inkontynencja) – objawy, przyczyny, leczenie nietrzymania moczu), wrażliwość skóry pacjenta, a także jego mobilność czy… płeć (obecnie producenci dostosowują modele produktów chłonnych do męskiej i kobiecej anatomii okolic intymnych). Do podstawowych artykułów higienicznych, przydatnych podczas opieki nad osobą obłożnie chorą, zalicza się:

• pieluchomajtki (pieluchy dla dorosłych) – są one przeznaczone dla pacjentów z umiarkowanym lub ciężkim nietrzymaniem moczu i/lub stolca. Powinny być wykonane z materiałów przepuszczających powietrze, co zmniejsza ryzyko podrażnień i odparzeń. Ważne są również elastyczne boczki (zapewniające dobre dopasowanie) i skuteczne bariery boczne (zapobiegające przeciekaniu). Wersje z rzepami umożliwiają łatwą zmianę pieluchomajtek bez konieczności pełnego rozbierania pacjenta;
• majtki chłonne – przypominają zwykłą bieliznę, ale posiadają warstwę chłonną (są wygodniejszą alternatywą dla połączenia majtek mocujących i wkładów chłonnych). Sprawdzają się szczególnie u pacjentów częściowo mobilnych, którzy mogą samodzielnie je zakładać i zdejmować. Wersje nocne charakteryzują się większą chłonnością, natomiast dzienne – mniejszą objętością i większą dyskrecją. Tak, jak zostało to wspomniane powyżej – obecnie na rynku dostępnych jest wiele rodzajów tego typu zaopatrzenia, dostosowanych również do męskiej i kobiecej anatomii;
• podkłady higieniczne – są to jednorazowe lub wielorazowe maty ochronne, umieszczane na materacu w celu zabezpieczenia go przed zabrudzeniem, a samego pacjenta – przed długotrwałym kontaktem z wilgotną powierzchnią. Wersje jednorazowe posiadają warstwę chłonną i wodoodporny spód, natomiast wielorazowe można prać w wysokich temperaturach;
• myjki jednorazowe – wykonane z miękkiego, chłonnego materiału, nasączone środkiem myjącym lub suche. Umożliwiają higieniczne oczyszczenie ciała pacjenta bez konieczności korzystania z tradycyjnych ręczników, które wymagają prania i suszenia;
• worki na mocz i cewniki – stosowane wyłącznie na podstawie wskazań medycznych, na przykład w przypadku zatrzymania moczu lub konieczności dokładnego monitorowania diurezy. Wymagają zachowania sterylności i regularnej wymiany, zgodnie z zaleceniami lekarza lub pielęgniarki;
• ręczniki papierowe, jednorazowe ręczniki materiałowe i chusteczki higieniczne – przydatne do osuszania skóry po myciu lub do szybkiego oczyszczenia zabrudzonych powierzchni w otoczeniu pacjenta.

Kosmetyki niezbędne w opiece nad osobą leżącą: chusteczki pielęgnacyjne, kremy ochronne, maści z tlenkiem cynku i inne produkty

Skóra pacjenta leżącego jest szczególnie wrażliwa na podrażnienia, przesuszenie i uszkodzenia mechaniczne. Stosowanie odpowiednich preparatów pielęgnacyjnych jest kluczowe w profilaktyce odleżyn, odparzeń oraz infekcji grzybiczych czy bakteryjnych. Preparaty powinny być hipoalergiczne, pozbawione silnych substancji zapachowych i drażniących. Warto poszukiwać formuł przeznaczonych stricte do pielęgnacji pacjentów leżących. Wśród tego typu kosmetyków do higieny intymnej i pielęgnacji można wyróżnić:

• chusteczki pielęgnacyjne – nasączone łagodnym środkiem myjącym i/lub substancjami nawilżającymi, takimi jak pantenol, gliceryna czy alantoina. Pozwalają szybko oczyścić skórę w warunkach, w których mycie wodą jest utrudnione. Warto wybierać produkty o neutralnym pH, bez alkoholu i zapachu, aby nie podrażniały i nie wysuszały skóry;
• kremy ochronne i maści z tlenkiem cynku, preparaty na odparzenia i owrzodzenia – tlenek cynku tworzy barierę ochronną na skórze, zabezpieczając ją przed negatywnym wpływem wilgoci, moczu i kału na skórę chorego. Ma dodatkowe właściwości przeciwzapalne i łagodzące. Tego typu produkty stosuje się zwłaszcza w okolicach intymnych oraz w miejscach narażonych na długotrwały kontakt z wilgocią;
• balsamy i emulsje nawilżające oraz natłuszczające do skóry suchej – zawierające składniki odbudowujące warstwę lipidową skóry, takie jak gliceryna, masło shea czy mocznik w niskich stężeniach (do 5% – wykazuje wówczas właściwości nawilżające, a nie złuszczające). Regularne nawilżanie zapobiega pękaniu skóry i zwiększa jej elastyczność, a tym samym – odporność na uszkodzenia mechaniczne;
• preparaty myjące bez spłukiwania i do spłukiwania – są to między innymi pianki do higieny intymnej, lotiony, emulsje lub płyny do higieny intymnej, które można nałożyć na skórę i usunąć miękką ściereczką czy łatwo spłukać wodą. Są szczególnie przydatne przy ograniczonym dostępie do łazienki lub w nocy – kiedy istotne jest ograniczenie ryzyka wychłodzenia pacjenta;
• środki wspomagające profilaktykę odleżyn – zawierające składniki poprawiające mikrokrążenie (na przykład wyciąg z kasztanowca) oraz działające łagodząco i regenerująco (co zapewniają między innymi takie substancje, jak pantenol, alantoina czy wyciąg z nagietka). Niektóre preparaty posiadają formułę zapobiegającą rozwojowi drobnoustrojów (są więc przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe i/lub przeciwgrzybicze);
• żele i spraye nawilżające do błon śluzowych – tak, jak zostało to wspomniane powyżej – w akapicie o higienie jamy ustnej chorego – są one stosowane w przypadku suchości jamy ustnej. Specjalnie dostosowane do tego celu produkty mogą być także używane do nawilżania błon śluzowych i łagodzenia podrażnień w obrębie narządów płciowych.

Pokój chorego leżącego – łóżko rehabilitacyjne, pościel, zapewnienie intymności podczas zabiegów pielęgnacyjnych i mycia osoby leżącej

Odpowiednie przygotowanie pokoju, w którym przebywa pacjent leżący, ma ogromne znaczenie zarówno dla jego bezpieczeństwa, jak i komfortu psychicznego. Otoczenie powinno być ergonomiczne, higieniczne i dostosowane do możliwości opiekuna. Do najważniejszych elementów aranżacji i planowania elementów pokoju chorego zalicza się między innymi:

• łóżko rehabilitacyjne (jeśli jest konieczne) – najlepiej elektryczne, z możliwością regulacji wysokości oraz nachylenia poszczególnych segmentów (głowy, tułowia, nóg). Regulacja wysokości ułatwia opiekunowi wykonywanie zabiegów bez nadmiernego obciążania kręgosłupa. Barierki boczne zwiększają bezpieczeństwo, zapobiegając upadkom, a wysięgnik z trójkątem ułatwia pacjentowi samodzielną zmianę pozycji;
• pościel i bielizna pościelowa – powinna być wykonana z tkanin naturalnych (na przykład bawełny), dobrze przepuszczających powietrze i umożliwiających pranie w wysokich temperaturach. Zaleca się częstą wymianę pościeli, szczególnie po zabrudzeniu. Warto stosować prześcieradła z gumką, które pozostają napięte i nie tworzą fałd czy zagnieceń, mogących mechanicznie podrażniać skórę;
• oświetlenie i wentylacja – pokój powinien mieć dostęp do naturalnego światła dziennego, które wpływa korzystnie na rytm dobowy i samopoczucie pacjenta. Warto, by oświetlenie sztuczne było regulowane – tak, aby umożliwiało czytanie czy oglądanie telewizji, a jednocześnie nie raziło w oczy. Regularne wietrzenie pomieszczenia zapobiega gromadzeniu się drobnoustrojów i nieprzyjemnych zapachów;
• zapewnienie intymności – szczególnie istotne podczas wykonywania czynności higienicznych. Jeżeli pacjent przebywa w pokoju wieloosobowym, warto stosować parawany lub zasłony. W przypadku opieki domowej dobrym rozwiązaniem jest, w miarę możliwości, wydzielenie osobnego pokoju;
• przestrzeń wokół łóżka – powinna być wolna od zbędnych przedmiotów, co ułatwia przemieszczanie się opiekuna i sprzętu medycznego. Należy także zwrócić uwagę na bezpieczeństwo – brak luźnych kabli, dywaników czy progów zmniejsza ryzyko potknięcia;
• meble pomocnicze – stolik przyłóżkowy z regulowaną wysokością pozwala na wygodne podawanie posiłków, ustawienie leków czy przechowywanie środków higienicznych.

Opieka nad osobą obłożnie chorą lub trwale unieruchomioną jest zadaniem trudnym i wymagającym świadomości na temat tego, że długotrwałe przebywanie w pozycji leżącej niesie ryzyko wielu następstw zdrowotnych – od odleżyn, poprzez infekcje dróg moczowych, aż po pogorszenie kondycji psychicznej pacjenta. Właściwa pielęgnacja ma zatem na celu nie tylko utrzymanie higieny i komfortu chorego, lecz także aktywną profilaktykę powikłań. Na szczęście obecnie na rynku dostępnych jest wiele akcesoriów medycznych, a także formuł pielęgnacyjnych, które ułatwiają i usprawniają dbanie o komfort, higienę i codzienną toaletę podopiecznego.

Opieka nad chorym leżącym – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak wygląda opieka nad pacjentem leżącym?

Opieka nad pacjentem leżącym obejmuje zarówno pomoc w codziennych czynnościach, jak i dbanie o jego stan zdrowia oraz komfort psychiczny. Konieczne jest wsparcie w higienie osobistej, karmieniu, podawaniu leków i zmianie pozycji ciała. Bardzo ważna jest profilaktyka odleżyn oraz obserwacja skóry i ogólnego samopoczucia chorego. Opiekun powinien również monitorować przyjmowanie płynów, wypróżnienia oraz ewentualne objawy pogorszenia stanu zdrowia.

Jakiej szczególnej opieki potrzebuje pacjent leżący w łóżku?

Pacjent leżący wymaga regularnej zmiany pozycji, aby zapobiegać powstawaniu odleżyn i przykurczów mięśniowych. Istotna jest odpowiednia pielęgnacja skóry oraz stosowanie materacy przeciwodleżynowych w razie potrzeby. Należy zadbać o prawidłowe odżywianie i nawodnienie, ponieważ wpływają one na procesy regeneracyjne organizmu. Równie ważne jest wsparcie emocjonalne i utrzymywanie kontaktu z bliskimi, aby zapobiegać izolacji i obniżeniu nastroju.

Komu przysługuje opieka pielęgniarska w domu?

Opieka pielęgniarska w domu przysługuje osobom przewlekle chorym, niesamodzielnym lub wymagającym stałej kontroli medycznej. W Polsce świadczenia takie mogą być realizowane w ramach podstawowej opieki zdrowotnej po skierowaniu od lekarza. Dotyczy to między innymi pacjentów po hospitalizacji, z chorobami neurologicznymi czy w zaawansowanym wieku. Zakres pomocy zależy od stanu zdrowia pacjenta i decyzji lekarza.

Jak myć osobę leżącą w domu?

Mycie osoby leżącej powinno odbywać się w sposób delikatny i z zachowaniem intymności. Najczęściej stosuje się kąpiel w łóżku z użyciem miski z ciepłą wodą, miękkich myjek oraz łagodnych środków myjących. Należy dokładnie osuszać skórę, szczególnie w miejscach narażonych na wilgoć i otarcia. W trakcie pielęgnacji warto obserwować skórę pod kątem zaczerwienień lub zmian mogących świadczyć o początkach odleżyn.

Jak często należy zmieniać pozycję pacjenta leżącego w łóżku?

Zaleca się zmianę pozycji co około 2-3 godziny, aby zmniejszyć ryzyko powstawania odleżyn. Częstotliwość może być dostosowana do stanu zdrowia i kondycji skóry pacjenta. Ważne jest stosowanie odpowiednich podkładek, wałków i materacy wspomagających równomierne rozłożenie nacisku. Regularne zmiany pozycji poprawiają także krążenie krwi i komfort chorego.

Źródła:

1. R. Ćwiek, Czy pacjent powinien decydować o miejscu i sposobie leczenia? [w:] Medycyna Paliatywna w Praktyce 2018, tom 12, nr 3
2. Dr n. med. P. Sobański, prof. dr hab. n. med. E. Jassem, dr n. o zdr. A. Pyszora, dr hab. n. med. M. Krajnik, Opieka paliatywna w czasie pandemii COVID-19 [w:] Medycyna Praktyczna, 03.04.2020
3. Dr hab. n. med. M. Krajnik, Holistyczna opieka nad chorym – nadzieja dla współczesnej medycyny? [w:] Medycyna Praktyczna, 13.09.2017
4. Lek. M. Wiercińska, Odleżyny – czym są i jak je leczyć? [w:] Medycyna Praktyczna, 22.12.2021
5. R. H. Harwood, Opieka szpitalna nad pacjentem z otępieniem – poradnik dla lekarzy [w:] Medycyna po Dyplomie 01/2013
6. Dr n. med. R. Magierski, Opieka paliatywna w otępieniu [w:] Medycyna po Dyplomie 10/2024
7. I. Kłoszewska, Rola opiekuna chorych z otępieniem [w:] Polski Przegląd Neurologiczny 2007, tom 3, nr 2
8. E. A. Rudnicka-Drożak, P. Królik, M. Drożak, Odleżyny u pacjentów geriatrycznych [w:] Forum Medycyny Rodzinnej 2022, tom 16, nr 1