Ferrytyna - normy i objawy niedoboru ferrytyny. Kiedy zbadać poziom ferrytyny w organizmie?

Czym jest ferrytyna i jak jest związana ze stężeniem żelaza w organizmie?

Ferrytyna jest białkiem magazynującym żelazo. Ponadto jej poziom może wzrastać w ostrych stanach zapalnych - spełnia funkcje tzw. białka ostrej fazy. Stężenie ferrytyny jest obecnie najpowszechniej stosowanym wskaźnikiem służącym do oceny gospodarki żelaza. Jeśli nie ma zakażenia, stanów zapalnych i innych czynników powodujących ostry stan zapalny, ferrytyna dość dobrze odwzorowuje zapasy żelaza w organizmie. Określa się, iż jej stężenie na poziomie 1 μg/l odpowiada 8 mg żelaza znajdującego się w puli zapasowej. Szacuje się, że w organizmie dorosłego człowieka znajduje się 1,0-1,5g ferrytyny. Jej największe ilości znajdują się w wątrobie, śledzionie oraz szpiku kostnym. Obecna jest także we krwi i płynach ustrojowych.

Ferrytyna - normy

Oznaczanie stężenia ferrytyny w surowicy wykonywane jest metodami immunochemicznymi przy pomocy analizatorów automatycznych. Prawidłowy poziom ferrytyny we krwi różni się w zależności od płci i wieku. U dorosłych kobiet prawidłowy zakres to 30-200 μg/l (średnio 35 μg/l), natomiast u mężczyzn od 30 do 400 μg/l (średnio 90 μg/l).

Niski poziom ferrytyny - przyczyny

Oznaczenie stężenia ferrytyny najczęściej dokonuje się w celu oceny wysycenia organizmu żelazem. Niska ferrytyna może występować m.in. w zaburzeniach takich jak:

• niedokrwistość z niedoboru żelaza (anemia) 
• niedobór witaminy C
• niedoczynność tarczycy

Niska ferrytyna - objawy

Zbyt niski poziom ferrytyny rozwija się zwykle stopniowo, dlatego pierwsze objawy bywają łatwe do zbagatelizowania. Najczęściej pojawia się chroniczne zmęczenie, które nie ustępuje mimo odpowiedniej ilości snu, a także bladość skóry, osłabienie i pogorszenie koncentracji. Do typowych sygnałów należą również zawroty głowy, kołatanie serca, duszności przy wysiłku, zimne dłonie i stopy, a także łamliwość paznokci i nadmierne wypadanie włosów. U części osób obniżona ferrytyna objawia się także spadkiem apetytu lub nietypowymi zachciankami żywieniowymi.

Warto pamiętać, że sam poziom ferrytyny może wskazywać na wyczerpujące się zasoby żelaza w organizmie, jeszcze zanim rozwinie się pełnoobjawowa niedokrwistość - dlatego przy pojawieniu się powyższych objawów dobrze jest sprawdzić stężenie ferrytyny we krwi, zanim niedobór się pogłębi. Regularne monitorowanie tego parametru jest szczególnie istotne u kobiet z obfitymi miesiączkami, osób na diecie roślinnej oraz w okresach zwiększonego zapotrzebowania na żelazo np. w ciąży.

Sprawdź również: Anemia - przyczyny, objawy i leczenie niedokrwistości. Anemia z niedoboru żelaza, witaminy B12, pokrwotoczna, chorób przewlekłych.

Wysoka ferrytyna - przyczyny

Podwyższony poziom ferrytyny może występować w różnych sytuacjach m.in. przy nadmiarze żelaza w organizmie, który powstał w wyniku nadmiernej suplementacji lub z powodu chorób przebiegających z jego magazynowaniem np. hemochromatoza. Wysoki poziom ferrytyny występuje także w przypadku ostrych stanów zapalnych wynikających np. z zakażenia czy stanu zapalnego. Ponadto obserwuje się zwiększenie wytwarzania ferrytyny w komórkach nowotworowych, przez co często normy ferrytyny są przekroczone u pacjentów onkologicznych. Podsumowując, zbyt wysoki poziom ferrytyny w organizmie może być zaobserwowany w sytuacjach takich jak m.in.:

• hemochromatoza dziedziczna 
• wtórne stany przeładowania żelazem 
• stanu utrudnionego udostępniania żelaza np. w niedokrwistości chorób przewlekłych
• zakażenia
• stany zapalne 
• choroby wątroby
• niektóre choroby autoimmunologiczne 
• choroby reumatyczne 
• nowotwory
• przewlekłe choroby nerek
• choroba Stilla

Wysoki poziom ferrytyny - objawy

Ferrytyna podwyższona ponad normę rzadko daje objawy na wczesnym etapie - wiele osób dowiaduje się o niej przypadkiem, podczas rutynowych badań krwi. Gdy jednak wartości ferrytyny utrzymują się wysoko przez dłuższy czas, mogą pojawić się bóle i sztywność stawów, niewyjaśniona utrata masy ciała, ogólne osłabienie, a także obniżone libido. Przy znacznym przeładowaniu żelazem, np. w przebiegu hemochromatozy, dochodzi do brązowego przebarwienia skóry oraz objawów ze strony wątroby, takich jak jej powiększenie czy podwyższone wartości enzymów wątrobowych.

Trzeba jednak podkreślić, że ferrytyna jest białkiem ostrej fazy, więc jej wzrost nie zawsze oznacza nadmiar żelaza - równie często towarzyszy infekcjom, stanom zapalnym czy chorobom przewlekłym. Dlatego wysoki wynik zawsze powinien zostać skonsultowany z lekarzem i (w razie potrzeby) zweryfikowany dodatkowymi badaniami diagnostycznymi.

Kiedy wykonać badanie stężenia ferrytyny?

Wśród objawów, które mogą świadczyć o niskim stężeniu ferrytyny we krwi to m.in. wypadanie i osłabienie włosów, nasilona łamliwość paznokci, szybkie męczenie się, kołatania serca, senność, osłabienie koncentracji. Niski poziom ferrytyny często współwystępuje z obniżonym poziomem żelaza oraz hemoglobiny, a także czasami także czerwonych krwinek. Badanie ferrytyny zaleca się wykonać u osób:

• stosujących dietę wegetariańską lub wegańską
• z niedoczynnością tarczycy
• kobiet w ciąży
• z przewlekłymi chorobami zapalnymi jelit
• w zespołach złego wchłaniania
• przy niedoborze witaminy C
• regularnie oddających krew
• kobiet z obfitymi miesiączkami

Przygotowanie do badania poziomu ferrytyny

Próbka krwi pobierana jest z żyły tak jak w przypadku standardowej morfologii krwi. Aby wynik badania był wiarygodny do badania powinno się być na czczo, a krew pobrać w godzinach porannych - pomiędzy 7 a 10. Zaleca się, aby ostatni posiłek w dzień poprzedzający badanie zjedzony był do godziny 18.

Ferrytyna a inne badania gospodarki żelazem

Samo oznaczenie poziomu ferrytyny, mimo że jest jednym z najczulszych wskaźników zasobów żelaza w organizmie, rzadko wystarcza do pełnej oceny gospodarki tym pierwiastkiem. Żelazo wchłaniane jest w obrębie przewodu pokarmowego, a następnie krąży we krwi związane z transferyną - białkiem transportowym, którego stężenie oraz procent wysycenia żelazem (tzw. wysycenie transferyny) lekarze oceniają równolegle z ferrytyną. Uzupełnieniem bywa też oznaczenie TIBC, czyli całkowitej zdolności wiązania żelaza, oraz stężenia żelaza we krwi - parametru, który w przeciwieństwie do ferrytyny podlega dużym wahaniom w ciągu doby.

Warto pamiętać, że ferrytyna jest wewnątrzkomórkowym białkiem, magazynowanym głównie w komórkach wątroby, śledziony i szpiku kostnego do krwi przenika jej jedynie niewielka część, dlatego badanie poziomu ferrytyny pozwala określić zapasy żelaza pośrednio. Ponieważ ferrytyna uczestniczy w procesach odpowiedzi na stan zapalny, przy podejrzeniu infekcji lub choroby przewlekłej lekarz może dodatkowo zlecić oznaczenie CRP. Pozwala to odróżnić rzeczywisty niedobór lub nadmiar żelaza od wzrostu ferrytyny wywołanego stanem zapalnym. Warto też wiedzieć, że wartości referencyjne ferrytyny mogą się nieznacznie różnić w zależności od laboratorium i metody oznaczenia, dlatego wynik zawsze warto odnosić do norm podanych na wydruku konkretnego badania.

Zdrowie jelit a wchłanianie żelaza - co mówią najnowsze badania?

Coraz więcej badań pokazuje, że to, ile żelaza faktycznie wchłonie nasz organizm, zależy nie tylko od diety, ale też od kondycji jelit. Kluczową rolę odgrywa tu hepcydyna - hormon, który decyduje, ile żelaza z przewodu pokarmowego zostanie „wpuszczone” do krwi. Naukowcy sprawdzili, że mikrobiota jelitowa, czyli bakterie zasiedlające nasze jelita, może wpływać na działanie tego hormonu w wątrobie, ponieważ to właśnie mikrobiota jelitowa może kontrolować magazynowanie żelaza oraz białka odpowiadające za jego wchłanianie i wydzielanie z komórek jelit. Innymi słowy: zaburzona flora bakteryjna jelit może utrudniać wchłanianie żelaza, nawet jeśli dieta jest prawidłowa.

Osobną, coraz częściej badaną sprawą jest SIBO, czyli przerost bakterii w jelicie cienkim. Okazuje się, że problem ten dotyczy naprawdę sporej grupy ludzi - badania wykazały, że SIBO ma nawet co trzecia osoba zgłaszająca się z problemami trawiennymi, a schorzenie to często idzie w parze z niedokrwistością. Co ciekawe, zależność ta działa też w drugą stronę - sam niedobór żelaza może sprzyjać namnażaniu się bakterii w jelicie cienkim, bo zmieniony skład bakterii dodatkowo pogarsza wchłanianie żelaza. Upraszczając - nadmiar bakterii w jelicie cienkim „podkrada” żelazo, zanim organizm zdąży je przyswoić.

Dobra wiadomość jest taka, że da się na to wpłynąć. U osób z niedokrwistością z niedoboru żelaza dodanie do suplementacji odpowiedniego szczepu bakterii probiotycznych (Lactobacillus plantarum 299v) sprawiało, że żelazo było lepiej tolerowane przez żołądek i skuteczniej wchłaniane. Pokazuje to, że dobre bakterie mogą realnie pomóc w walce z niedoborem żelaza, ułatwiając organizmowi lepsze wykorzystanie tego, co dostarczamy w diecie. Podobny efekt zaobserwowano też przy prebiotykach, czyli „pożywce” dla dobrych bakterii - ich dodanie do diety bogatej w żelazo zwiększało jego wchłanianie i jednocześnie łagodziło podrażnienie jelit, jakie żelazo powoduje u niektórych osób.

Jak podnieść poziom ferrytyny?

Ferrytyna odzwierciedla ilość żelaza zgromadzonego w organizmie, dlatego jej niski poziom oznacza w praktyce wyczerpujące się zapasy tego pierwiastka. Jeśli badanie laboratoryjne wykaże obniżoną ferrytynę, wynik zawsze warto skonsultować z lekarzem - samodzielna, wysoka suplementacja żelaza bez wskazań może przynieść więcej szkody niż pożytku.

Leczenie farmakologiczne

Jeśli lekarz zdecyduje o wdrożeniu suplementacji, dawka żelaza dobierana jest indywidualnie do pacjenta. W miarę wysycania organizmu żelazem jego zapasy w tkankach stopniowo się odbudowują, co przekłada się na wzrost ferrytyny w surowicy krwi.

Co ciekawe, nowsze badania podważają utrwalone przekonanie, że żelazo trzeba przyjmować codziennie. Okazuje się, że po przyjęciu dawki żelaza organizm na ok. 24 godziny podnosi poziom hepcydyny - hormonu, który blokuje dalsze wchłanianie tego pierwiastka, dlatego wchłanianie żelaza jest niższe przy dawkowaniu codziennym niż co drugi dzień, a stężenie żelaza we krwi jest odwrotnie skorelowane z poziomem hepcydyny w surowicy. W praktyce oznacza to, że u części pacjentów dawkowanie co drugi dzień może dawać podobny lub lepszy efekt niż przyjmowanie żelaza codziennie, przy jednoczesnym mniejszym ryzyku dolegliwości żołądkowych, ponieważ odstępy między dawkami pozwalają poziomowi hepcydyny opaść, co zwiększa wchłanianie kolejnej porcji żelaza. To jednak decyzja, którą powinien podjąć lekarz, dopasowując schemat do konkretnego pacjenta.

W internetowej aptece Olmed dostępne są zarówno leki, jak i suplementy diety z omawianym pierwiastkiem - w dedykowanej im podkategorii Preparaty z żelazem.

Dieta bogata w żelazo

Uzupełnieniem leczenia jest odpowiednia dieta. Dobre źródła żelaza hemowego to m.in.:

• różnego rodzaje mięsa, 
• ryby, zwłaszcza makrela, śledź, sardynki i łosoś, 
• jajka 

Żelazo niehemowe znajdziemy z kolei w produktach roślinnych, takich jak:

• buraki, soja, fasola, soczewica, 
• pestki dyni, kakao, 
• natka pietruszki, kasza jaglana.

Witamina C - wsparcie wchłaniania

Żelazo niehemowe jest trudniej przyswajalne, dlatego warto łączyć posiłki bogate w żelazo z naturalnymi źródłami witaminy C, która poprawia jego przyswajalność. Najbogatsze źródła to m.in.:

• porzeczka czarna, dzika róża, 
• papryka czerwona, natka pietruszki, 
• kiwi, truskawki, pomarańcza, grejpfrut, maliny.

Podsumowanie

Ferrytyna to białko, które pełni istotną rolę w gospodarce żelazem w organizmie - magazynuje ten pierwiastek i uwalnia go w zależności od bieżących potrzeb. Dzięki temu jej stężenie we krwi jest jednym z najlepszych wskaźników zasobów żelaza w organizmie, często dokładniejszym niż samo oznaczenie poziomu żelaza we krwi, które podlega wahaniom w ciągu doby.

Badanie ferrytyny jest proste i nieinwazyjne. Wymaga jedynie pobrania krwi żylnej, najczęściej na czczo w godzinach porannych. Badanie można wykonać zarówno profilaktycznie, jak i przy podejrzeniu niedoboru lub nadmiaru żelaza. Warto wykonać badanie ferrytyny zwłaszcza w grupach zwiększonego ryzyka - u kobiet z obfitymi miesiączkami, osób na diecie roślinnej, w ciąży czy przy przewlekłych chorobach zapalnych jelit.

Zarówno zbyt niska, jak i zbyt wysoka ferrytyna to sygnał, którego nie należy bagatelizować - każdy nieprawidłowy wynik warto skonsultować z lekarzem i w razie potrzeby poszerzyć diagnostykę o dodatkowe badania. U osoby dorosłej regularna kontrola tego parametru pozwala wcześnie wychwycić zaburzenia gospodarki żelazem, zanim rozwiną się poważniejsze konsekwencje zdrowotne - od anemii, przez przewlekłe zmęczenie, aż po powikłania narządowe przy długotrwałym przeładowaniu żelazem.

Najczęstsze pytania pacjentów apteki Olmed dotyczące ferrytyny

1. Co jest ważniejsze – ferrytyna czy żelazo?

Ferrytyna i żelazo we krwi dostarczają różnych informacji, dlatego nie można powiedzieć, że jedno z nich jest „ważniejsze”. Ferrytyna odzwierciedla przede wszystkim zapasy żelaza w organizmie, natomiast oznaczenie żelaza pokazuje jego aktualne stężenie we krwi krążącej.

2. Czy niski poziom ferrytyny powoduje tycie?

Niska ferrytyna sama w sobie nie jest uznawana za bezpośrednią przyczynę tycia. Niedobór żelaza może jednak powodować zmęczenie i mniejszą tolerancję wysiłku, co pośrednio może sprzyjać ograniczeniu aktywności fizycznej.

3. Czy niska ferrytyna może być objawem nerwicy?

Niska ferrytyna nie jest typowym objawem nerwicy, ale jej niedobór może powodować dolegliwości takie jak zmęczenie, osłabienie, rozdrażnienie czy problemy z koncentracją. Objawy te mogą przypominać niektóre symptomy zaburzeń lękowych, dlatego warto ustalić ich rzeczywistą przyczynę z lekarzem.

4. Czy niska ferrytyna oznacza anemię?

Nie, niska ferrytyna nie musi oznaczać anemii. Może wskazywać na wyczerpywanie zapasów żelaza, zanim dojdzie do spadku hemoglobiny i rozwoju niedokrwistości, dlatego wyniki ferrytyny najlepiej interpretować razem z morfologią krwi i innymi parametrami gospodarki żelazowej.

5. Czy jajka podnoszą ferrytynę?

Jajka zawierają żelazo, ale nie są szczególnie bogatym jego źródłem, dlatego samo zwiększenie ich spożycia może nie wystarczyć do istotnego podniesienia ferrytyny. Przy niedoborze żelaza większe znaczenie ma całościowa dieta oraz, jeśli lekarz uzna to za konieczne, odpowiednio dobrana suplementacja.

6. Czy laktoferyna podnosi ferrytynę?

Laktoferyna może u niektórych osób wspierać poprawę gospodarki żelazowej i zwiększać stężenie ferrytyny. Wyniki badań są jednak zróżnicowane, dlatego nie można traktować jej jako uniwersalnego sposobu leczenia niedoboru żelaza. W przypadku znacznie obniżonej ferrytyny warto najpierw ustalić przyczynę niedoboru.

7. Ile czeka się na wynik badania ferrytyny?

Czas oczekiwania na wynik badania ferrytyny zależy od laboratorium i sposobu wykonywania badania. W wielu placówkach wynik jest dostępny tego samego dnia lub w ciągu kilku dni roboczych. Dokładny termin warto sprawdzić w laboratorium, w którym pobierana jest krew.

8. Jak podnieść poziom ferrytyny u wegetarian?

Wegetarianie mogą zwiększać podaż żelaza, sięgając po rośliny strączkowe, tofu, produkty pełnoziarniste, pestki i orzechy oraz zielone warzywa liściaste. Wchłanianie żelaza niehemowego - tak, jak zostało to wspomniane w powyższym tekście - poprawia witamina C, dlatego warto łączyć takie produkty np. z papryką, pomidorami czy owocami cytrusowymi. Jeśli ferrytyna jest wyraźnie obniżona, sama dieta może być niewystarczająca i lekarz może zalecić suplementację oraz diagnostykę przyczyny niedoboru.

Przypisy

1. Soriano-Lerma, Ana, et al. "Molecular study of the small intestine dysbiosis derived from iron deficiency anaemia." Scientific Reports 16.1 (2026): 14298-14298. 
2. Ahmadi Badi, Sara, et al. "Interplay between gut microbiota and the master iron regulator, hepcidin, in the pathogenesis of liver fibrosis." Pathogens and Disease 82 (2024): ftae005. 
3. Koker, Gokhan, et al. "Improved gastrointestinal tolerance and iron status via probiotic use in iron deficiency anaemia patients initiating oral iron replacement: a randomised controlled trial." British Journal of Nutrition 132.10 (2024): 1308-1316. 
4. Kania, Barbara, et al. "The prevention of inflammation and the maintenance of iron and hepcidin homeostasis in the gut, liver, and brain pathologies." Journal of Alzheimer’s Disease 92.3 (2023): 769-789. 
5. Efremova, Irina, et al. "Epidemiology of small intestinal bacterial overgrowth."World journal of gastroenterology 29.22 (2023): 3400. 
6. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.
7. Solnica B. Diagnostyka laboratoryjna. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2019.