Wieczne chemikalia (PFAS) w opakowaniach, glebie i wodzie pitnej - czym są i jak wpływają na ludzkie zdrowie?

Wieczne chemikalia (PFAS) - co to takiego? Jak wpływają na zdrowie i dlaczego UE wprowadza monitoring ich zawartości w wodzie pitnej?

Wieczne chemikalia, czyli PFAS, to grupa syntetycznych związków chemicznych, które od kilku lat znajdują się w centrum zainteresowania naukowców, lekarzy oraz instytucji regulacyjnych na całym świecie. Substancje te wyróżniają się wyjątkową trwałością – zarówno w środowisku naturalnym, jak i w organizmie człowieka – i to właśnie dlatego określa się je mianem „wiecznych chemikaliów”. PFAS były przez dziesięciolecia szeroko wykorzystywane w przemyśle i produkcji wielu codziennych przedmiotów, takich jak opakowania żywności, naczynia kuchenne czy odzież wodoodporna. Ich szczególne właściwości – odporność na temperaturę, tłuszcz, wodę i zabrudzenia – sprawiły, że znalazły zastosowanie w wielu branżach. Jednocześnie jednak ich trwałość powoduje, że bardzo trudno ulegają rozkładowi i mogą kumulować się w glebie, wodzie oraz organizmach żywych.

Niestety, coraz więcej badań wskazuje na negatywny wpływ PFAS na zdrowie człowieka. Związki te mogą oddziaływać między innymi na układ hormonalny, odporność organizmu czy gospodarkę lipidową. Z tego powodu Unia Europejska wprowadza nowe regulacje (stan na marzec 2026 roku) dotyczące monitorowania ich obecności w środowisku, w tym w wodzie pitnej. Celem tych działań jest ograniczenie ekspozycji społeczeństwa na PFAS oraz poprawa bezpieczeństwa zdrowotnego.

Wieczne chemikalia – charakterystyka, domowe i przemysłowe stosowanie PFAS. Obecność PFAS m.in. w opakowaniach, żywności, glebie i wodzie

PFAS to skrót od angielskiej nazwy per- and polyfluoroalkyl substances, czyli per- i polifluoroalkilowych substancji chemicznych. Jest to bardzo duża grupa syntetycznych związków – obejmująca kilka tysięcy różnych substancji – które zawierają wiązania węgiel-fluor. To właśnie one odpowiadają za niezwykłą trwałość chemiczną PFAS. Związki te są odporne na działanie wysokiej temperatury, promieniowania UV, wody oraz tłuszczów. Dzięki temu przez wiele lat wykorzystywano je w wytwarzaniu różnorodnych materiałów i produktów codziennego użytku. PFAS mogą występować między innymi w:

• powłokach teflonowych. Stosowane są w naczyniach kuchennych z powłoką nieprzywierającą. Dzięki nim jedzenie nie przykleja się do patelni czy garnków. Problem pojawia się jednak w przypadku uszkodzenia powłoki lub jej degradacji pod wpływem wysokiej temperatury – wówczas rośnie prawdopodobieństwo przeniknięcia PFAS do żywności, a z niej – do organizmu;
• opakowaniach do żywności. PFAS wykorzystywane są do produkcji opakowań odpornych na tłuszcz i wilgoć – w tym papierowych pudełek na fast food, torebek na popcorn do mikrofalówki czy opakowań na żywność na wynos. Wieczne chemikalia znajdują się także w opakowaniach na żywność przeznaczoną do podgrzewania;
• środkach gaśniczych. PFAS są obecne szczególnie w pianach gaśniczych używanych na lotniskach i w przemyśle chemicznym. Podczas użycia takich środków, wieczne chemikalia mogą przedostawać się do gleby i wód gruntowych w pobliżu konkretnych instalacji oraz obiektów;
• kosmetykach (a zwłaszcza w kosmetykach do makijażu). Niektóre kosmetyki, takie jak podkłady, tusze do rzęs czy pomadki, mogą zawierać PFAS poprawiające trwałość produktu oraz jego odporność na wodę. Często są elementem formuł utrwalających, aplikowanych na skończony makijaż;
• wyrobach medycznych. PFAS są stosowane w niektórych materiałach medycznych ze względu na ich stabilność chemiczną i odporność na działanie czynników biologicznych. Można znaleźć je między innymi w plastikowych elementach różnych akcesoriów, wodoodpornych plastrach i opatrunkach, a także w warstwach wyrobów higienicznych nieprzepuszczających wody;
• odzieży i tekstyliach. Substancje z GRUPY PFAS obecne są szczególnie w ubraniach wodoodpornych, odzieży outdoorowej, kurtkach przeciwdeszczowych czy impregnowanych tkaninach. Co więcej, wieczne chemikalia mogą być składnikiem impregnatów do obuwia i odzieży;
• innych produktach – w tym, między innymi, w farbach, lakierach, smarach przemysłowych czy materiałach izolacyjnych.

Sprawdź również: Ołowica w Szopienicach na Górnym Śląsku w latach 70: niebezpieczna dla dzieci choroba wynikająca z zatrucia ołowiem z huty. Jak lekarka ołowianych dzieci diagnozowała i leczyła ołowicę?.

Jak PFAS dostają się do organizmu?

Główną drogą narażenia na PFAS jest droga pokarmowa. Związki te mogą przenikać do żywności oraz wody, a następnie trafiać do organizmu człowieka. Najczęstsze źródła ekspozycji to między innymi:

• przenikanie PFAS z opakowań do żywności, szczególnie tłustej i ciepłej, przeznaczonej do podgrzewania w piekarnikach czy w mikrofalówce;
• obecność tych substancji w wodzie pitnej, zwłaszcza w regionach zanieczyszczonych przemysłowo;
• spożywanie ryb i owoców morza pochodzących z zanieczyszczonych zbiorników wodnych;
• migracja PFAS z naczyń kuchennych z uszkodzoną powłoką nieprzywierającą;
• spożywanie produktów roślinnych uprawianych w zanieczyszczonej glebie;
• długotrwały kontakt z kosmetykami zawierającymi PFAS i ich przypadkowe połykanie.

Wpływ wiecznych chemikaliów na zdrowie – PFAS a płodność i ciąża, nowotwory i inne choroby

PFAS nie tylko utrzymują się długo w środowisku, ale mogą również kumulować się w organizmie człowieka. W praktyce oznacza to, że nawet niewielkie dawki przyjmowane przez długi czas mogą prowadzić do ich stopniowego nagromadzenia. W literaturze naukowej (zarówno polskiej, jak i światowej) opisuje się wiele potencjalnych skutków zdrowotnych związanych z ekspozycją na PFAS. Wśród nich można wyróżnić:

• wpływ na płodność i przebieg ciąży. Badania wskazują, że PFAS mogą negatywnie wpływać na płodność kobiet i mężczyzn. U kobiet obserwowano między innymi wydłużenie czasu potrzebnego do zajścia w ciążę. Związki te mogą również oddziaływać na rozwój płodu oraz zwiększać ryzyko niskiej masy urodzeniowej dziecka;
• wpływ na układ hormonalny. PFAS zaliczane są do substancji zaburzających gospodarkę hormonalną (to tak zwane endocrine disruptors). Mogą wpływać na funkcjonowanie hormonów tarczycy oraz innych układów hormonalnych regulujących metabolizm i inne funkcje organizmu – w tym wspomnianą płodność;
• wpływ na gospodarkę lipidową. Niektóre badania wykazują związek między poziomem PFAS w organizmie a zaburzeniami gospodarki lipidowej. U osób z wyższym poziomem tych związków częściej obserwowano podwyższony poziom cholesterolu;
• wpływ na odporność organizmu. PFAS mogą osłabiać odpowiedź immunologiczną organizmu. W niektórych badaniach zaobserwowano między innymi gorszą reakcję na szczepienia u osób z wyższym poziomem tych substancji we krwi oraz zmniejszenie skuteczności tych szczepień (zwłaszcza u dzieci);
• zwiększone ryzyko niektórych nowotworów. Ekspozycja na PFAS jest badana pod kątem możliwego zwiększenia ryzyka niektórych nowotworów, w tym raka nerki czy jądra. Chociaż mechanizmy tych zależności nadal są analizowane, wyniki części badań sugerują istnienie takiego związku;
• kumulacja PFAS w wątrobie. Wątroba jest jednym z głównych narządów, w których mogą gromadzić się PFAS. Długotrwała ekspozycja może wpływać na funkcjonowanie tego narządu oraz parametry biochemiczne krwi (pogorszenie wyników tak zwanych „prób wątrobowych”);
• wpływ na przyspieszanie starzenia biologicznego. Liczne badania sugerują, że przewlekła ekspozycja na PFAS może przyczyniać się do procesów zapalnych i stresu oksydacyjnego, które są związane z przyspieszonym starzeniem organizmu.

Przeczytaj także: Stres oksydacyjny – czym jest, przyczyny, objawy, zasady profilaktyki, dieta bogata w antyoksydanty. Jakie są skutki stresu oksydacyjnego?.

Wieczne chemikalia a przepisy w Polsce i Unii Europejskiej – nowe regulacje dotyczące PFAS w 2026 roku

Rosnąca liczba badań dotyczących wpływu PFAS na zdrowie oraz środowisko spowodowała, że instytucje europejskie zaczęły wprowadzać bardziej rygorystyczne regulacje dotyczące tych substancji.

Jednym z ważniejszych kroków jest wdrażanie przepisów wynikających z dyrektywy w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi. Zgodnie z nowymi regulacjami, które weszły w życie 12 stycznia 2026 roku, państwa członkowskie Unii Europejskiej mają obowiązek prowadzenia systematycznego monitoringu zawartości PFAS w wodzie pitnej. W praktyce oznacza to między innymi:

• regularne badania poziomu PFAS w wodzie przeznaczonej do spożycia zgodnie ze standardami przyjętymi w całej Unii Europejskiej (w tym z uwagi na ułatwienie badań porównawczych);
• obowiązek raportowania informacji dotyczących zawartości PFAS, a także powiadamiania Komisji Europejskiej o wszelkich odstępstwach od przyjętych norm;
• wprowadzenie nowych norm dopuszczalnej zawartości PFAS w wodzie (0,5 µg/l dla ogólnej sumy PFAS oraz 0,1 µg/l dla sumy 20 wybranych substancji PFAS, określonych w wytycznych).

Nowe przepisy mają na celu wczesne wykrywanie zanieczyszczeń oraz ograniczenie narażenia ludności na PFAS. W wielu krajach europejskich prowadzone są również prace nad coraz bardziej restrykcyjnym ograniczeniem stosowania PFAS w produktach konsumenckich oraz stopniowym wycofywaniem niektórych z tych substancji z rynku (od 2023 roku w UE obowiązują limity PFAS w żywności).

Jak zmniejszyć narażenie na kontakt z wiecznymi chemikaliami? Sposoby na unikanie PFAS

Całkowite uniknięcie PFAS w codziennym życiu jest trudne, jednak można znacząco ograniczyć ekspozycję na te związki poprzez świadome wybory konsumenckie i zmianę niektórych nawyków. Warto w szczególności:

• unikać jedzenia z plastikowych opakowań oraz podgrzewania żywności w plastiku. Pod wpływem temperatury niektóre związki chemiczne mogą łatwiej przenikać do żywności;
• używać naczyń z nieuszkodzoną powłoką nieprzywierającą lub wybierać naczynia bez takich powłok – alternatywą mogą być naczynia stalowe, żeliwne czy ceramiczne;
• zwracać uwagę na deklaracje producentów. Coraz więcej firm oznacza swoje produkty jako „PFAS free”. Warto wybierać takie rozwiązania, szczególnie w przypadku opakowań żywności czy tekstyliów;
• dbać o dobre źródła pożywienia w diecie. Warto wybierać produkty z wiarygodnych źródeł, zwracać uwagę na pochodzenie mięsa, ryb oraz owoców morza, a także dbać o różnorodność diety;
• ograniczać korzystanie z jednorazowych opakowań na żywność – szczególnie tych przeznaczonych do tłustych potraw typu fast food.

Wieczne chemikalia – najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czym są wieczne substancje chemiczne?

Wieczne substancje chemiczne to potoczna nazwa grupy związków określanych skrótem PFAS. Są to syntetyczne związki chemiczne zawierające bardzo trwałe wiązania węgiel-fluor. Dzięki nim substancje te są niezwykle odporne na rozkład w środowisku. Z tego powodu mogą utrzymywać się w glebie, wodzie i organizmach żywych przez wiele lat, a nawet dziesięcioleci.

W jakich produktach jest PFAS?

PFAS można znaleźć w wielu produktach codziennego użytku. Są obecne między innymi w naczyniach z powłoką nieprzywierającą, opakowaniach do żywności typu fast food czy papierze do popcornu do mikrofalówki. Występują także w odzieży wodoodpornej, impregnowanych tkaninach oraz niektórych kosmetykach. Związki te mogą być również obecne w wodzie pitnej i żywności pochodzącej z zanieczyszczonych obszarów.

Czy papier do pieczenia zawiera PFAS?

Niektóre rodzaje papieru do pieczenia mogą zawierać związki z grupy PFAS, które zwiększają jego odporność na tłuszcz i wysoką temperaturę. Dzięki temu papier nie przykleja się do wypieków i jest bardziej wytrzymały. Coraz więcej producentów wprowadza jednak alternatywne rozwiązania niezawierające PFAS. Warto więc sprawdzać oznaczenia na opakowaniu i wybierać produkty deklarowane jako wolne od tych substancji.

W jakich kosmetykach jest PFAS?

PFAS mogą występować w niektórych kosmetykach kolorowych, szczególnie tych o przedłużonej trwałości. Dotyczy to między innymi podkładów, tuszów do rzęs, eyelinerów czy pomadek. Substancje te mogą poprawiać odporność kosmetyku na wodę oraz jego trwałość na skórze. Z uwagi na negatywny wpływ wiecznych chemikaliów na zdrowie, coraz częściej prowadzone są dyskusje nad ograniczeniem ich stosowania w branży kosmetycznej.

Jak pozbyć się PFAS z organizmu?

Usuwanie PFAS z organizmu jest procesem bardzo powolnym, ponieważ związki te mają długi okres półtrwania w tkankach. Organizm stopniowo eliminuje je głównie przez wątrobę i nerki. Najważniejszą strategią jest więc ograniczenie dalszej ekspozycji na te substancje. Zdrowy styl życia, zbilansowana dieta oraz unikanie produktów zawierających PFAS mogą pomóc w stopniowym zmniejszaniu ich poziomu w organizmie.

Źródła:

1. Frontiers, PFAS mogą przyspieszać starzenie biologiczne [w:] Medycyna Praktyczna – Kurier, 26.06.2026
2. UMB, „Wieczne chemikalia” pod lupą naukowców UMB [w:] Medycyna Praktyczna – Onkologia, 26.11.2025
3. P. Wernicki, PAP, „Wieczne chemikalia” zaburzają rozwój łożyska” [w:] Medycyna Praktyczna – Dla Pacjentów, 09.12.2025
4. P. Wernicki, PAP, „Wieczne chemikalia” osłabiają młode kości [w:] Medycyna Praktyczna – Reumatologia, 13.12.2023
5. A. Bytniewska, PAP, PFAS coraz częściej wykrywane w wodach [w:] Medycyna Praktyczna – Kurier, 04.04.2024
6. B. Wylie, MD, MPH, J. Malits, Strzeżcie się trwałych zanieczyszczeń organicznych! [w:] Ginekologia po Dyplomie 02/2023
7. India-Aldana S, Yao M, Midya V, Colicino E, Chatzi L, Chu J, Gennings C, Jones DP, Loos RJF, Setiawan VW, Smith MR, Walker RW, Barupal D, Walker DI, Valvi D. PFAS Exposures and the Human Metabolome: A Systematic Review of Epidemiological Studies. Curr Pollut Rep. 2023 Sep;9(3):510-568. doi: 10.1007/s40726-023-00269-4. Epub 2023 Jun 29. PMID: 37753190; PMCID: PMC10520990.
8. Mišľanová, C.; Valachovičová, M. Health Impacts of Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFASs): A Comprehensive Review. Life 2025, 15, 573. https://doi.org/10.3390/life15040573
9. Rosato I, Bonato T, Fletcher T, Batzella E, Canova C. Estimation of per- and polyfluoroalkyl substances (PFAS) half-lives in human studies: a systematic review and meta-analysis. Environ Res. 2024 Feb 1;242:117743. doi: 10.1016/j.envres.2023.117743. Epub 2023 Nov 25. PMID: 38008199.
10. Mashima R. Per- and Polyfluoroalkyl Substances (PFAS): History, Current Concerns, and Future Outlook. Molecules. 2025 Nov 14;30(22):4415. doi: 10.3390/molecules30224415. PMID: 41302472; PMCID: PMC12655774.
11. Li S, Oliva P, Zhang L, Goodrich JA, McConnell R, Conti DV, Chatzi L, Aung M. Associations between per-and polyfluoroalkyl substances (PFAS) and county-level cancer incidence between 2016 and 2021 and incident cancer burden attributable to PFAS in drinking water in the United States. J Expo Sci Environ Epidemiol. 2025 May;35(3):425-436. doi: 10.1038/s41370-024-00742-2. Epub 2025 Jan 9. PMID: 39789195; PMCID: PMC12069088.