Płytki krwi (trombocyty) - co to takiego? Jakie są funkcje i normy płytek krwi? Małopłytkowość i nadpłytkowość - przyczyny zjawiska

Czym są płytki krwi? Funkcje w organizmie.

Płytki krwi (nazywane przez niektórych trombocytami) to bardzo małe, bezjądrzaste komórki o dyskoidalnym kształcie. Są jednym z podstawowych elementów morfotycznych krwi, obok krwinek białych i czerwonych. Średnica płytek krwi mieści się w zakresie 1,5-3,5 mikrometra, a średnia objętość wynosi 7-11 fl. Powstają z megakariocytów szpiku kostnego. Ich dojrzewanie regulują różne cytokiny oraz trombopoetyna, wytwarzana w wątrobie i nerkach. Czas przeżycia płytek w krwioobiegu szacuje się na 7-10 dni. Płytki krwi są jednym z podstawowych składników komórkowych krwi i pełnią kluczową rolę w procesie krzepnięcia krwi. Ich prawidłowa liczba wynosi od 150 000 do 450 000 płytek na mikrolitr krwi. Wzrost liczby płytek krwi powyżej 450 000 płytek na mikrolitr może prowadzić do nadpłytkowości, natomiast spadek liczby płytek poniżej 150 000 płytek na mikrolitr krwi wskazuje na małopłytkowość.

Płytki krwi są związane z przebiegiem wielu procesów patologicznych, takich jak stan zapalny, zaburzenia odpowiedz immunologicznej, wzrost i metastaza nowotworów, rozrost naczyń limfatycznych czy miażdżyca. Z tego powodu są tematem badawczym wielu prac naukowych. W warunkach fizjologicznych płytki krwi odpowiedzialne są za tworzenie pierwotnego czopu hemostatycznego oraz pośredniczą w aktywacji czynników krzepnięcia krwi, a także wytwarzaniu trombiny. Nieaktywowane płytki
w krwioobiegu nie wchodzą w reakcje z komórkami ściany naczyń. Do ich aktywacji dochodzi dopiero w momencie przerwania ciągłości naczynia, gdy odsłonięte zostają białka macierzy podśródbłonkowej takie jak fibrynogen, fibronektyna, kolagen i czynnik von Willebranda.

Normy - prawidłowy poziom płytek we krwi

Liczba płytek we krwi obwodowej u osób zdrowych wynosi średnio 250x10⁹/l. Jako norma uznawane są wartości z zakresu 150-400 x10⁹/l.

Małopłytkowość (trombocytopenia)- o czym świadczy niski poziom płytek krwi?

Małopłytkowość można podzielić na pierwotną oraz wtórną. Małopłytkowość pierwotna, nazywana także idiopatyczną, nie ma wyraźnie określonej przyczyny i często wiąże się z nieprawidłowym działaniem układu odpornościowego, który niszczy płytki krwi. W przeciwieństwie do niej, małopłytkowość wtórna jest wynikiem innych schorzeń lub czynników takich jak choroby układu krwiotwórczego, autoimmunologiczne, infekcje czy działania niektórych leków.

Główne mechanizmy prowadzące do małopłytkowości to: zmniejszona produkcja płytek w szpiku kostnym, ich nadmierne niszczenie w organizmie oraz nieprawidłowe rozmieszczenie płytek w układzie krążenia. Jedną z kluczowych przyczyn małopłytkowości są choroby układu krwiotwórczego takie jak białaczka, chłoniaki, szpiczak mnogi czy anemia aplastyczna. Te schorzenia negatywnie wpływają na funkcjonowanie szpiku kostnego, który produkuje płytki krwi, prowadząc do ich niedoboru. Również niektóre infekcje wirusowe, w tym HIV, wirusowe zapalenie wątroby czy mononukleoza, mogą zaburzać produkcję płytek krwi lub powodować ich szybsze niszczenie przez układ odpornościowy.

W przebiegu niektórych zaburzeń immunologicznych np. toczeń rumieniowaty układowy czy immunologiczna plamica małopłytkowa (ITP), również może dochodzić do niszczenia płytek krwi przez organizm. W takich przypadkach układ odpornościowy błędnie rozpoznaje  je jako zagrożenie i wytwarza przeciwciała, które je eliminują. Innym czynnikiem wpływającym na poziom płytek są choroby wątroby. Małopłytkowość może być również wynikiem niedoborów pokarmowych, zwłaszcza braku witaminy B12 i kwasu foliowego, stosowania niektórych leków (chemioterapia, antybiotyki, leki przeciwpadaczkowe czy przeciwzakrzepowe), zespołu Wiskotta-Aldricha, zespołu May-Hegglina, sepsy czy hipersplenizmu.

Objawy zbyt niskiego poziomu płytek krwi

Małopłytkowość objawia się przede wszystkim skłonnością do nadmiernych krwawień, które mogą występować w różnych częściach ciała. Osoby cierpiące na ten stan często doświadczają trudnych do zatamowania krwawień z nosa oraz dziąseł, a także pojawiania się wybroczyn – małych, czerwonych lub purpurowych plamek na skórze. Charakterystycznym objawem jest również podatność na siniaki, które mogą powstawać nawet po niewielkich urazach. U kobiet małopłytkowość może prowadzić do obfitych miesiączek, a w cięższych przypadkach może powodować krwawienia z przewodu pokarmowego lub dróg moczowych.

Konsekwencje małopłytkowości

Małopłytkowość znacznie zwiększa ryzyko krwawień, ponieważ płytki krwi odgrywają kluczową rolę w procesie krzepnięcia. Osoby z tym schorzeniem są bardziej narażone na krwawienia zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne, które mogą występować w różnych częściach ciała. Często pojawiają się krwawienia z nosa, dziąseł oraz przewodu pokarmowego, a także wybroczyny i siniaki, nawet przy niewielkich urazach. W cięższych przypadkach może dojść do krwawień wewnątrzczaszkowych, które stanowią bezpośrednie zagrożenie życia. Długoterminowe skutki małopłytkowości obejmują zwiększone ryzyko anemii spowodowanej przewlekłymi krwawieniami. Utrata krwi może prowadzić do osłabienia, chronicznego zmęczenia i spadku odporności organizmu. Dodatkowo, osoby z małopłytkowością muszą często unikać intensywnej aktywności fizycznej oraz niektórych leków, co może wpływać na ich codzienne funkcjonowanie i jakość życia.

Nadpłytkowość - o czym świadczy wysoki poziom płytek krwi?

Nadpłytkowość jest stanem klinicznym polegającym na zwiększeniu liczy płytek krwi powyżej 450 000/mikrolitr. Może być wynikiem różnych chorób. Na podstawie pochodzenia nadpłytkowości podzielić ją można na pierwotną (samoistną) oraz wtórną. Nadpłytkowość samoistna to choroba nowotworowa szpiku kostnego, w której dochodzi do niekontrolowanej nadprodukcji megakariocytów – komórek prekursorowych płytek krwi. Przyczyną tej nadprodukcji jest najczęściej mutacja genetyczna, a choroba diagnozowana jest głównie u osób starszych. Potwierdzenie rozpoznania wymaga badań morfologicznych, mikroskopowej analizy szpiku oraz testów genetycznych. Z kolei nadpłytkowość wtórna (reaktywna) jest skutkiem innego schorzenia, takiego jak przewlekły stan zapalny (np. reumatoidalne zapalenie stawów, choroby jelit), nowotwory, niedobór żelaza, choroba alkoholowa czy nawet stosowanie niektórych leków (np. glikokortykosteroidów). Może także pojawić się po usunięciu śledziony, która w normalnych warunkach magazynuje część płytek krwi. Nadpłytkowość wtórna występuje znacznie częściej niż samoistna, a jej objawy są zwykle mniej nasilone.

Nadpłytkowość samoistna

Nadpłytkowość samoistna to choroba nowotworowa szpiku kostnego, charakteryzująca się nadmiernym wytwarzaniem płytek krwi, które mogą nieprawidłowo funkcjonować. Przyczyna schorzenia nie jest do końca znana, jednak uważa się, że wynika ono z mutacji w komórce macierzystej szpiku, prowadzącej do niekontrolowanej produkcji płytek. Choroba najczęściej występuje u osób między 50. a 60. rokiem życia, ale może również pojawić się u młodszych pacjentów, szczególnie kobiet około 30. roku życia. Roczna zapadalność wynosi 1,5–2,4 przypadków na 100 000 osób. Nadpłytkowość samoistna przez długi czas może przebiegać bezobjawowo i być wykrywana przypadkowo w rutynowych badaniach krwi. W zaawansowanym stadium mogą pojawić się powikłania zakrzepowe takie jak zaburzenia czucia, drętwienie kończyn, przejściowe zaburzenia widzenia, bóle głowy, a także poważniejsze incydenty, jak udar, napady padaczkowe czy choroba niedokrwienna serca. Rzadziej występują krwawienia, np. z błon śluzowych i przewodu pokarmowego. W diagnostyce stosuje się badania morfologiczne, biopsję szpiku oraz testy genetyczne, a leczenie zależy od ryzyka powikłań zakrzepowo-zatorowych. Chociaż całkowite wyleczenie nie jest możliwe, odpowiednia terapia pozwala pacjentom na długie życie z minimalizacją powikłań.

Objawy podwyższonego poziomu płytek krwi

Nadpłytkowość często przebiega bezobjawowo i jest wykrywana przypadkowo podczas rutynowych badań krwi. Jeśli jednak występują objawy, wynikają one głównie z nadmiernej krzepliwości krwi. Prowadzi to do powstawania zakrzepów w naczyniach krwionośnych. Mikrozakrzepy w drobnych naczyniach mogą powodować bóle i zawroty głowy, zaburzenia widzenia, a także mrowienie lub drętwienie kończyn. W przypadku zakrzepów w większych naczyniach mogą pojawić się poważniejsze powikłania takie jak zawał serca, udar mózgu czy zator płucny. W rzadkich przypadkach dochodzi do zakrzepicy w obrębie żył wątrobowej, wrotnej lub krezkowej, co może prowadzić do poważnych zaburzeń przepływu krwi w przewodzie pokarmowym. Dodatkowo u niektórych pacjentów obserwuje się powiększenie śledziony, a paradoksalnie mogą również występować skłonności do krwawień, np. z błon śluzowych i przewodu pokarmowego.

Przy bardziej nasilonej nadpłytkowości objawy, jakie mogą wystąpić to m.in.:

• zakrzepy 
• objawy charakterystyczne dla choroby niedokrwiennej serca takie jak ból w klatce piersiowej 
• bóle i zawroty głowy 
• problemy ze wzrokiem 
• drgawki i epizody padaczkowe 
• erytromelalgia, czyli bolesne zaczerwienienie kończyn 
• mrowienie oraz drętwienie kończyn (parestezje) 
• zmiany skórne w postaci owrzodzeń 

Dodatkowo u niektórych pacjentów mogą wystąpić krwawienia z błon śluzowych i przewodu pokarmowego (choć zdarza się to rzadko), a także umiarkowane powiększenie śledziony, które obserwuje się u 20–50% chorych.

Diagnostyka przy nieprawidłowej liczbie płytek krwi

Diagnostyka zaburzeń ilości płytek krwi opiera się na analizie morfologii krwi obwodowej, która pozwala ocenić ich liczbę oraz wykryć ewentualne nieprawidłowości. W przypadku stwierdzenia trombocytozy (nadpłytkowości) lub trombocytopenii (małopłytkowości) konieczne jest przeprowadzenie dalszych badań w celu ustalenia przyczyny. Diagnostyka obejmuje m.in. ocenę rozmazu krwi, badania genetyczne wykrywające mutacje charakterystyczne dla chorób mieloproliferacyjnych (np. mutacja JAK2 w nadpłytkowości samoistnej) oraz biopsję szpiku kostnego. Dodatkowo lekarz może zlecić badania biochemiczne krwi, oznaczenie markerów stanu zapalnego oraz badania obrazowe w celu oceny śledziony i wątroby. Istotne jest również wykluczenie wtórnych przyczyn zaburzeń takich jak infekcje, choroby zapalne, niedobory żelaza czy nowotwory.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.

2. Solnica B. Diagnostyka laboratoryjna. PZWL, Wydawnictwo Lekarskie, 2019.

3. Windyga J., Pasierski T., Torbicki A. Zakrzepy i zatory. PZWL Wydawnictwo Lekarskie, 2014.