Bakterie w moczu - co oznaczają? Przyczyny i objawy bakteriomoczu. Jak wygląda leczenie bakteryjnych zakażeń układu moczowego?

Bakterie w moczu – przyczyny

W warunkach prawidłowych, w moczu nie powinno być bakterii. Bakteriomocz, czyli liczne bakterie w moczu, jest częstym objawem zakażenia układu moczowego. Najczęściej za infekcje odpowiada pałeczka okrężnicy - bakteria Escherichia coli (E.coli), ale czynnikiem sprawczym mogą być także bakterie Staphylococcus saprophyticus, Proteus mirabilis, Klebsiella spp., Enterococcus spp., Pseudomonas spp., Proteus spp.

Objawy zakażenia układu moczowego (ZUM)

Bakteriomocz może przebiegać bezobjawowo lub objawowo. Przy stanach zakażeniach układu moczowego pojawić się mogą objawy takie jak:

• ból przy oddawaniu moczu
• pieczenie podczas oddawania moczu
• trudności w oddawaniu moczu
• wyciek z cewki moczowej
• częste oddawanie moczu
• uciążliwe parcie na pęcherz
• ból w dole brzucha
• ból w okolicy lędźwiowej
• mimowolne oddanie moczu
• nieprzyjemny zapach moczu
• objawy ogólne (gorączka, nudności, bóle głowy)

Zakażenie układu moczowego u dziecka

Obecność bakterii w moczu u dziecka może świadczyć o toczącym się zakażeniu układu moczowego. Obserwowane objawy mogą się różnić, w zależności od wieku dziecka. U maluchów najczęściej występują zaburzenia żołądkowo jelitowe takie jak biegunka, wymioty, kolka jelitowa, którym towarzyszy ból i tkliwość okolic brzucha. Może pojawić się gorączka o niejasnej przyczynie. U dzieci starszych dolegliwości mogą obejmować ból w trakcie oddawania moczu, bolesne parcie na mocz, częstomocz, moczenie, dyskomfort lub bolesność w podbrzuszu i/lub okolicy lędźwiowej. Poza wzrostem liczby bakterii w moczu staje się on mętny, może nieprzyjemnie pachnieć amoniakiem i mieć ciemniejszą barwę. W przypadku zaobserwowania u dziecka objawów klinicznych, które mogą wskazywać na infekcję układu moczowego należy wykonać posiew moczu z antybiogramem oraz badanie ogólne moczu. Na podstawie wyników lekarz dobierze odpowiednie leczenie bakteriomoczu.

Bakteriomocz bezobjawowy

Bakteriomocz bezobjawowy to obecność przynajmniej jednego szczepu bakterii w 1 ml moczu (≥105CFU/ml), niezależnie od sposobu pobrania próbki (przez cewnik w drogach moczowych lub ze środkowego strumienia). Aby rozpoznać bakteriomocz bezobjawowy u kobiet zaleca się pobranie próbki i wykonanie posiewu dwukrotnie, najlepiej w odstępie przynajmniej 2 tygodni. W większości przypadków bezobjawowy bakteriomocz nie powoduje niekorzystnych następstw odległych i nie wymaga leczenia. Ocenia się również, że stosowanie antybiotyków nie zmniejszy ryzyka wystąpienia zakażenia układu moczowego w przyszłości, jak również nie zapobiega nawrotom ZUM. Wyjątkiem są kobiety w ciąży, osoby przed zabiegami urologicznymi oraz mężczyźni przed planowaną przezcewkową resekcją gruczołu krokowego. U tym osób leczenie bezobjawowego bakteriomoczu jest konieczne.

Bakterie w moczu w ciąży

Bakteriomocz w czasie ciąży powinien być leczony – bez względu na to, czy obecne są dodatkowe objawy czy nie. Pojedyncze bakterie w moczu raczej nie powinny być podstawą do obaw, jednak nadal wymagają dalszej diagnostyki. Nawet występujący w postaci bezobjawowej zwiększa ryzyko wystąpienia ZUM w ciąży (zakażenie układu moczowego) - ostrego zapalenia pęcherza moczowego, ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek, niskiej masy urodzeniowej dziecka oraz przedwczesnego porodu. Z tego powodu pomiędzy 12 a 16 tygodniem ciąży wykonuje się badanie moczu z posiewem i w razie potrzeby jest przeprowadzane leczenie.

U niewielkiego odsetka kobiet w badaniu moczu wykrywany jest paciorkowiec grupy B – Streptococcus agalactiae. Około 20-25% kobiet będących w ciąży to bezobjawowe nosicielki tej bakterii, która jest jedną z najczęstszych przyczyń zakażeń noworodków. Obecność S. agalactiae w odbytnicy i pochwie może być przyczyną zapalenia błon płodowych, endometrium lub pęcherza moczowego. Do zakażenia noworodka dochodzi podczas porodu. U kobiet w 35-37 tygodniu ciąży zalecane jest wykonywanie badań przesiewowych w kierunku paciorkowców z grupy B. Są to posiewy wymazów z pochwy i odbytu. Jeżeli bakterie obecne są w moczu lub wykryte zostaną w posiewie stosuje się antybiotyki.

Badanie moczu - wartości prawidłowe

Tabela 1. Wartości prawidłowe wybranych parametrów w badaniu ogólnym moczu.

Obecność bakterii w moczu - diagnostyka bakteriomoczu

Bakteriomocz znamienny to wskazująca na zapalenie układu moczowego liczba żywych bakterii (tzw. jednostek tworzących kolonie – CFU) przynajmniej jednego szczepu w mililitrze moczu. W zależności od postaci zakażenia układu moczowego, znamienna bakteriuria może być rozpoznawany przy następujących ilościach bakterii:

• jeśli mocz pobrany był przez nadłonowe nakłucie pęcherza moczowego, każda ilość CFU wskazuje na bakteriomocz
• w próbce moczu pobranej przez jednorazowe wprowadzenie cewnika do pęcherza moczowego: ≥102 CFU/ml
• w próbce moczu pobranej ze środkowego strumienia jeśli współwystępują objawy zapalenia pęcherza moczowego: ≥103 CFU/ml
• w próbce moczu pobranej ze środkowego strumienia jeśli współwystępują objawy ostrego odmiedniczkowego zapalenia nerek: ≥104 CFU/ml
• w próbce moczu ze środkowego strumienia w przypadku powikłanego zakażenia układu moczowego: ≥105 CFU/ml
• bakteriomocz bezobjawowy – obecność ≥105 CFU/ml bakterii w próbce pobranej ze środkowego strumienia lub przez cewnik u osoby bez objawów zakażenia dróg moczowych

W diagnostyce bakteriomoczu wykonywane są następujące badania:

• ogólne badanie moczu
• posiew moczu – badanie mikrobiologiczne
• antybiogram – oznaczenie wrażliwości bakterii w moczu na antybiotykiem

W niektórych przypadkach, w zależności od objawów, dodatkowo lekarz może zlecić wykonanie badania ultrasonograficznego jamy brzusznej (USG), a także morfologii krwi z rozmazem i parametrów stanu zapalnego takich jak m.in. CRP. Wynik badania moczu zawsze powinien być konsultowany z lekarzem.

Czynniki sprzyjające zakażeniom układu moczowego

Zakażeniom układu moczowego mogą sprzyjać różne czynniki. Na część z nich mamy wpływ, a na pozostałe niestety nie. Na infekcje dróg moczowych bardziej narażone są osoby starsze, kobiety w okresie menopauzy, kobiety w ciąży, chorzy na cukrzycę, cierpiący na zaparcia i z zaburzeniami pracy układu odpornościowego, a także u których występują inne stany zapalne w organizmie. Czasami z powodu wad anatomicznych łatwiej o zakażenia bakteryjne. Ponadto ryzyko wzrasta stosując niektóre grupy leków m.in. steroidowe czy immunosupresyjne. Osoby poddawane różnym zabiegom, przy których konieczne jest założenie cewnika mają dużo większe ryzyko rozwoju infekcji dróg moczowych. Czynniki sprzyjające namnażaniu patologicznych bakterii w układzie moczowym, na które mamy wpływ to m.in. niewłaściwa higiena okolic intymnych, picie zbyt małej ilości płynów, zbyt rzadkie oddawanie moczu, a także kąpanie się w zbiornikach wodnych o wątpliwej czystości.

Bakterie w moczu – leczenie

W przypadku wystąpienia objawów zakażenia układu moczowego leczenie polega na podawaniu antybiotyków, dobranych na podstawie wyników badania - antybiogramu. Przy silnych dolegliwościach czasami lekarz zaczyna od doboru antybiotyku na podstawie objawów, a antybiogram wykonuje się później, w razie nieskuteczności terapii lub jeśli były wskazania do jego wykonania. W trakcie leczenie należy pamiętać o piciu odpowiedniej ilości płynów i odpoczynek. W przypadku gorączki można się wspomóc np. paracetamolem lub ibuprofenem.

Zapobieganie zakażeniom dróg moczowych

Z powodu różnic w budowie anatomicznej dróg moczowych u kobiet, zakażenia układu moczowego o podłożu bakteryjnym znacznie częściej diagnozowane są u kobiet niż u mężczyzn. Z tego powodu, płeć piękna powinna większą uwagę przykładać do profilaktyki. W celu zmniejszenia ryzyka infekcji układu moczowego warto:

• pić odpowiednią ilość płynów
• nie dopuszczać do przetrzymywania moczu
• unikać zalegania moczu w pęcherzu 
• przestrzegać zasad higieny
• zawsze oddać mocz po stosunku seksualnym
• dbać o prawidłowo funkcjonujący układ odpornościowy (zdrowa dieta i aktywność fizyczna)
• dbać o odpowiednią podaż błonnika w diecie (zapobieganie zaparciom)
• stosować probiotyki dopochwowe u osób podatnych na infekcje
• regularne picie soku z żurawiny
• stosowanie preparatów z D-mannozą (zapobiegają przyleganiu E. Coli i innych drobnoustrojów uropatogennych do błon śluzowych dróg moczowych)

Należy pamiętać, że profilaktyka zakażeń układu moczowego jest dużo prostsza niż leczenie rozwiniętej infekcji, której często towarzyszą nieprzyjemne dolegliwości.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.

2. Obeagu, E. I., Ofodile, A. C., Okwuanaso, C. B. (2023). A review of urinary tract infections in pregnant women: Risks factors. J Pub Health Nutri. 2023; 6 (1), 137, 26-35.

3. Mancuso, G., Midiri, A., Gerace, E., Marra, M., Zummo, S.,  Biondo, C. (2023). Urinary tract infections: the current scenario and future prospects. Pathogens, 12(4), 623.

4. Bilsen, M. P., Jongeneel, R. M., Schneeberger, C., Platteel, T. N., Van Nieuwkoop, C., Mody, L.,  Lambregts, M. M. (2023, July). Definitions of urinary tract infection in current research: a systematic review. In Open forum infectious diseases (Vol. 10, No. 7, p. ofad332). US: Oxford University Press.

5. Zhou, Y., Zhou, Z., Zheng, L., Gong, Z., Li, Y., Jin, Y., Chi, M. (2023). Urinary tract infections caused by uropathogenic Escherichia coli: Mechanisms of infection and treatment options. International journal of molecular sciences, 24(13), 10537.