Ciśnienie skurczowe i rozkurczowe - czym są i jakie są między nimi różnice? Normy ciśnienia skurczowego i rozkurczowego

Ciśnienie skurczowe i ciśnienie rozkurczowe - co mówią o zdrowiu człowieka i jakie są ich prawidłowe wartości?

Pomiar ciśnienia tętniczego krwi to podstawowe badanie pozwalające ocenić stan układu krążenia. Każdy pomiar ciśnienia dostarcza dwóch wartości - skurczowego i rozkurczowego, które odzwierciedlają różne fazy pracy serca. Znajomość norm ciśnienia krwi pozwala na wczesne wykrycie nadciśnienia tętniczego i podjęcie odpowiednich działań zapobiegawczych.

Ciśnienie skurczowe i rozkurczowe - czym jest?

Ciśnienie tętnicze krwi ma zmienną wartość zależną od fazy pracy serca. Ciśnienie wywierane przez krew na ściany naczyń krwionośnych zmienia się rytmicznie - osiąga maksimum podczas skurczu serca i minimum w fazie rozkurczu.

Ciśnienie skurczowe to wyższa wartość ciśnienia krwi, która oznacza ciśnienie w tętnicach w momencie maksymalnego wyrzutu krwi z lewej komory serca do aorty. To maksymalne ciśnienie występujące w naczyniach krwionośnych podczas skurczu serca. W wyniku 120/80 mm Hg wartość 120 to skurczowe ciśnienie krwi.

Ciśnienie rozkurczowe to niższa wartość, którą obserwujemy gdy serce jest w fazie rozkurczu i napełnia się krwią. To minimalne ciśnienie utrzymujące się między kolejnymi skurczami. W pomiarze 120/80 mm Hg wartość 80 mmHg odpowiada ciśnieniu rozkurczowemu.

Oba parametry mierzone w milimetrach słupa rtęci (mm Hg) dostarczają informacji o stanie układu sercowo-naczyniowego. Wartość ciśnienia skurczowego informuje o sile pracy serca i sztywności tętnic, natomiast wartość ciśnienia rozkurczowego odzwierciedla opór naczyń i przepływ krwi między skurczami.

Prawidłowe ciśnienie krwi

Zgodnie z wytycznymi Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego, optymalne ciśnienie tętnicze to wartość ciśnienia skurczowego poniżej 120 mm Hg i ciśnienie rozkurczowe poniżej 80 mm Hg.

Normy ciśnienia krwi według wytycznych:

• Ciśnienie optymalne: poniżej 120/80 mm Hg
• Ciśnienie prawidłowe: 120-129/80-84 mm Hg
• Ciśnienie wysokie prawidłowe: 130-139/85-89 mm Hg

Nadciśnienie tętnicze rozpoznaje się gdy średnie wartości z co najmniej dwóch pomiarów podczas dwóch wizyt są równe lub wyższe od 140/90 mm Hg. Zarówno ciśnienie skurczowe, jak i rozkurczowe powinno mieścić się w normie - podwyższenie którejkolwiek wartości stanowi czynnik ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych.

W pomiarach domowych normy są niższe - średnia z 3 dni nie powinna przekraczać 135/84 mm Hg. Prawidłowe ciśnienie tętnicze wraz z wiekiem może ulegać zmianom. U osób starszych częściej obserwuje się wzrost ciśnienia skurczowego przy rozkurczowym w normie.

Sprawdź również: Jak prawidłowo mierzyć ciśnienie krwi?.

Wysokie ciśnienie skurczowe

Nadciśnienie skurczowe występuje gdy wartość osiąga lub przekracza 140 mm Hg. Izolowane nadciśnienie skurczowe to sytuacja, gdy ciśnienie skurczowe jest podwyższone przy rozkurczowym poniżej 90 mm Hg. Izolowane skurczowe nadciśnienie tętnicze występuje szczególnie u osób starszych - po 50 roku życia staje się dominującą formą, a u pacjentów powyżej 80 lat dotyczy około 90% chorych.

U osób starszych przyczyną jest usztywnienie dużych tętnic, głównie aorty. Wraz z wiekiem zmniejsza się elastyczność naczyń, co prowadzi do wzrostu ciśnienia skurczowego przy jednoczesnym spadku rozkurczowego. Serce musi wygenerować wyższe ciśnienie, by zapewnić przepływ krwi do narządów.

Do przyczyn izolowanego nadciśnienia skurczowego zalicza się także m.in. niedomykalność zastawki aortalnej, miażdżyca, cukrzyca, nadczynność tarczycy czy niedokrwistość.

Podwyższone ciśnienie skurczowe zwiększa ryzyko udaru mózgu, zawału serca, niewydolności serca oraz niewydolności nerek. Szczególnie niebezpieczna jest duża różnica między ciśnieniem skurczowym a rozkurczowym. Badania wykazały, że skuteczne obniżenie ciśnienia do zakresu normy redukuje ryzyko udaru o 32-42%. W leczeniu nadciśnienia tętniczego u osób starszych skuteczne są diuretyki i blokery kanału wapniowego.

Przeczytaj także: Nadciśnienie tętnicze - czym jest? Normy nadciśnienia, jak leczyć nadciśnienie tętnicze?.

Wysokie ciśnienie rozkurczowe

Nadciśnienie rozkurczowe oznacza wartość ciśnienia rozkurczowego równą lub przekraczającą 90 mm Hg. Najczęściej towarzyszy mu podwyższone ciśnienie skurczowe (nadciśnienie skurczowo-rozkurczowe). Rzadziej występuje izolowane nadciśnienie rozkurczowe - ciśnienie rozkurczowe ≥90 mm Hg przy skurczowym <140 mm Hg.

Izolowane nadciśnienie rozkurczowe występuje zwykle u młodszych pacjentów młodszych, do około 50 lat, często poprzedzając rozwój nadciśnienia skurczowo-rozkurczowego. Wśród przyczyn wymienić można otyłość, przewlekły stres, palenie papierosów, choroby nerek, nadmiar aldosteronu, nadczynność nadnerczy, stosowanie niektórych leków i narkotyków jak kokaina, amfetamina.

Wysokie ciśnienie skurczowe i rozkurczowe

W około 90% przypadków nadciśnienie tętnicze to choroba wieloczynnikowa (nadciśnienie pierwotne). Modyfikowalne czynniki ryzyka to: otyłość, nieprawidłowa dieta, mała aktywność fizyczna, palenie tytoniu i nadmierne spożycie alkoholu. Wtórne przyczyny nadciśnienia to choroby nerek, zaburzenia endokrynologiczne (guz chromochłonny, hiperaldosteronizm) oraz niektóre leki.

Nadciśnienie tętnicze często przebiega bezobjawowo. Mogą wystąpić duszność w niewydolności serca, obrzęki w chorobie nerek czy kołatania serca. W przypadku znacznych skoków ciśnienia pojawiają się bóle głowy, a w stanach zagrożenia życia - ból w klatce piersiowej czy zaburzenia neurologiczne wymagające natychmiastowej pomocy.

Niskie ciśnienie skurczowe i rozkurczowe

Niskie ciśnienie tętnicze rzadko ma jedną, prostą przyczynę. Najczęściej stoi za nim choroba, przyjmowany lek lub określona sytuacja życiowa. Warto też pamiętać, że ciśnienie krwi naturalnie waha się przez całą dobę - rośnie podczas wysiłku, po jedzeniu i w chwilach stresu, a opada w nocy, by rano znów powoli wzrastać.

Do najczęstszych przyczyn hipotensji należą:

• odwodnienie 
• ciąża - szczególnie w pierwszych 24 tygodniach; po porodzie wartości wracają do normy 
• choroby serca i naczyń m.in. niewydolność serca i bradykardia 
• niedokrwistość (anemia) 
• nadużywanie diuretyków 
• hipoglikemia - szczególnie groźna u osób z cukrzycą 
• intensywna biegunka 
• alkohol i narkotyki 
• zaburzenia hormonalne 
• utrata krwi 
• niektóre choroby układu nerwowego 
• sepsa i ciężkie zakażenia 
• anafilaksja

Niskie ciśnienie skurczowe, czyli wartość poniżej 90 mm Hg, może prowadzić do niewystarczającego przepływu krwi do życiowo ważnych narządów. Spadek ciśnienia może być związany z odwodnieniem, utratą krwi, niewydolnością serca lub zaburzeniami endokrynologicznymi. Zbyt niskie ciśnienie może również wystąpić przy nadmiernym obniżeniu ciśnienia w trakcie leczenia nadciśnienia tętniczego. 

Istotnym objawem jest hipotensja ortostatyczna - nadmierny spadek ciśnienia o 20/10 mm Hg przy zmianie pozycji. 

Niskie ciśnienie rozkurczowe (poniżej 60 mm Hg) u młodych, zdrowych osób może być fizjologiczne. Jednak zbyt niskie wartości mogą prowadzić do niewystarczającej perfuzji narządów między skurczami serca.

Szczególną uwagę wymaga niskie ciśnienie rozkurczowe u osób starszych z izolowanym nadciśnieniem skurczowym, np. 160/60 mm Hg. Zdrowa, elastyczna aorta rozciąga się przy każdym skurczu serca i sprężając się z powrotem między uderzeniami, podtrzymuje ciśnienie rozkurczowe. Usztywniona aorta traci tę zdolność - nie pochłania energii skurczu ani jej nie oddaje, przez co ciśnienie rozkurczowe spada, upośledzając perfuzję wieńcową lewej komory. Badania wykazały, że u pacjentów z izolowanym nadciśnieniem skurczowym ryzyko powikłań jest tym większe, im niższe ciśnienie rozkurczowe. W diagnostyce nadciśnienia u osób starszych należy monitorować obie wartości, utrzymując ciśnienie rozkurczowe powyżej 70 mm Hg.

Niskie ciśnienie rozkurczowe występuje także w stanach zwiększonego rzutu serca (niedomykalność zastawki aortalnej, nadczynność tarczycy, niedokrwistość).

Prawidłowa różnica pomiędzy ciśnieniem skurczowym a rozkurczowym

Różnica między ciśnieniem skurczowym a rozkurczowym to ciśnienie tętna. Prawidłowo wynosi 30-50 mm Hg. Przy ciśnieniu 120/80 mm Hg ciśnienie tętna wynosi 40 mm Hg, co mieści się w normie.

Wysokie ciśnienie tętna (powyżej 60 mm Hg) stanowi niezależny czynnik ryzyka powikłań sercowo-naczyniowych. Występuje szczególnie u osób starszych z izolowanym nadciśnieniem skurczowym np. przy 160/60 mm Hg ciśnienie tętna wynosi 100 mm Hg.

Zwiększone ciśnienie tętna odzwierciedla sztywność aorty i wiąże się ze zwiększonym obciążeniem lewej komory serca. U pacjentów z usztywnioną aortą odbita fala tętna dociera do aorty już podczas skurczu, zwiększając ciśnienie skurczowe bez wpływu na rozkurczowe. To prowadzi do nadmiernego obciążenia serca.

Zbyt małe ciśnienie tętna (poniżej 30 mm Hg) może wskazywać na niewydolność serca lub obniżoną objętość krwi krążącej. Pomiar ciśnienia tętniczego i ocena różnicy między ciśnieniem skurczowym a rozkurczowym powinny być regularnie wykonywane, szczególnie po 40 roku życia.

Ciśnienie skurczowe i rozkurczowe - podsumowanie

• Regularne monitorowanie ciśnienia tętniczego pozwala na wczesne wykrycie nadciśnienia i zapobieganie poważnym powikłaniom sercowo-naczyniowym. 
• Zarówno ciśnienie skurczowe, jak i rozkurczowe dostarczają istotnych informacji o funkcjonowaniu układu krążenia - podwyższenie którejkolwiek wartości zwiększa ryzyko udaru mózgu, zawału czy niewydolności nerek. 
• W przypadku nieprawidłowych wartości należy skonsultować się z lekarzem rodzinnym, który wdroży odpowiednią diagnostykę i leczenie dostosowane do indywidualnych potrzeb. 

Ciśnienie rozkurczowe i skurczowe - najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Które ciśnienie jest ważniejsze – skurczowe czy rozkurczowe?

Zarówno ciśnienie skurczowe, jak i rozkurczowe są ważne dla oceny zdrowia układu krążenia. Ciśnienie skurczowe, czyli „górne”, pokazuje siłę nacisku krwi na ściany tętnic podczas skurczu serca. Rozkurczowe, czyli „dolne”, informuje o ciśnieniu w czasie odpoczynku serca między uderzeniami. U osób starszych większe znaczenie prognostyczne często ma wysokie ciśnienie skurczowe. Lekarze analizują jednak oba wyniki razem, ponieważ dopiero pełny obraz pozwala ocenić ryzyko nadciśnienie tętnicze i chorób serca.

Jakie ciśnienie rozkurczowe jest niebezpieczne?

Za podwyższone ciśnienie rozkurczowe zwykle uznaje się wartości powyżej 90 mmHg. Długotrwale utrzymujące się wysokie „dolne” ciśnienie może zwiększać ryzyko uszkodzenia naczyń krwionośnych, serca i nerek. Szczególnie niebezpieczne są bardzo wysokie wartości, zwłaszcza gdy towarzyszą im objawy takie jak ból głowy, duszność czy zaburzenia widzenia. Zbyt niskie ciśnienie rozkurczowe również może być problemem, ponieważ może pogarszać ukrwienie narządów. Każdy nieprawidłowy wynik warto omówić z lekarzem.

Jakie ciśnienie może spowodować wylew?

Ryzyko udaru mózgu wzrasta szczególnie przy nieleczonym i długotrwałym nadciśnieniu tętniczym. Bardzo wysokie wartości, np. powyżej 180/120 mmHg, mogą stanowić stan zagrożenia zdrowia i życia. Im wyższe ciśnienie, tym większe obciążenie naczyń krwionośnych w mózgu. Nie oznacza to jednak, że udar występuje wyłącznie przy skrajnych wynikach – ryzyko rośnie stopniowo wraz z przewlekle podwyższonym ciśnieniem. Dlatego tak ważna jest regularna kontrola i leczenie nadciśnienia.

O czym mówi dolne i górne ciśnienie krwi?

Górne ciśnienie, czyli skurczowe, pokazuje, jak mocno serce pompuje krew do tętnic. Dolne ciśnienie, czyli rozkurczowe, informuje o ciśnieniu w naczyniach wtedy, gdy serce odpoczywa między skurczami. Oba parametry pomagają ocenić stan układu krążenia i ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Zbyt wysokie lub zbyt niskie wartości mogą świadczyć o problemach zdrowotnych. Regularne pomiary są ważnym elementem profilaktyki zdrowotnej.

Czy lepiej mieć niższe ciśnienie skurczowe czy rozkurczowe?

Najważniejsze jest utrzymanie obu wartości ciśnienia w prawidłowym zakresie. Zarówno zbyt wysokie ciśnienie skurczowe, jak i rozkurczowe może zwiększać ryzyko chorób serca i naczyń. Nie można jednoznacznie powiedzieć, że jedno z nich powinno być „niższe” kosztem drugiego. Zbyt niskie wartości także mogą powodować osłabienie, zawroty głowy i problemy z ukrwieniem narządów. Prawidłowe ciśnienie powinno być oceniane indywidualnie, z uwzględnieniem wieku i stanu zdrowia.

Przypisy

1. Gajewski P. Interna Szczeklika. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna, 2022.
2. Thomopoulos, Costas. "Target blood pressure in isolated systolic hypertension: a meta-analysis of randomized outcome trials." Journal of Hypertension 41.12 (2023): 2113-2114.
3. Yano, Yuichiro, et al. "Isolated diastolic hypertension and risk of cardiovascular disease: controversies in hypertension-pro side of the argument." Hypertension 79.8 (2022): 1563-1570.
4. Grabovac, I., Jordakieva, G., Yang, L. (2021). Epidemiology and Risk Factors Associated with Orthostatic Hypotension in Older Adults. Orthostatic Hypotension in Older Adults, 13-23.
5. Joseph, A., Wanono, R., Flamant, M., Vidal-Petiot, E. (2017). Orthostatic hypotension: a review. Nephrologie & therapeutique, 13, S55-S67.